آیا دیابت ارثی است و چه عواملی خطر دیابت را بیشتر می کنند؟

دیابت می تواند زمینه ژنتیکی داشته باشد، اما بیشتر انواع شایع آن مثل یک ویژگی ساده مستقیما از والد به فرزند منتقل نمی شوند. ارتباط خانوادگی در دیابت نوع ۲ قوی تر است؛ نوع ۱ نیز استعداد ژنتیکی دارد اما یک بیماری خودایمنی است. داشتن سابقه خانوادگی یعنی خطر بیشتر، نه ابتلای حتمی.

#آیا دیابت واقعا ارثی است؟

تا حدی، اما پاسخ درست به نوع دیابت بستگی دارد. بیشتر موارد دیابت نوع ۱ و نوع ۲ با یک ژن واحد از پدر یا مادر منتقل نمی شوند. مجموعه ای از ژن ها می تواند استعداد ابتلا را بیشتر کند و بعد عوامل دیگری تعیین می کنند که بیماری ایجاد شود یا نه.

این تفاوت مهم است. «سابقه خانوادگی» با «بیماری ارثی قطعی» یکی نیست. اگر پدر یا مادر فرد دیابت داشته باشند، خطر او ممکن است بالاتر باشد، اما نمی توان از این سابقه نتیجه گرفت که خود او حتما دیابت خواهد گرفت.

همچنین همه انواع دیابت سازوکار یکسانی ندارند. برای اینکه وراثت را درست بفهمیم، ابتدا باید تعریف انواع دیابت و تفاوت سازوکار آنها را از هم جدا نگه داریم.

#تفاوت علت دیابت با عامل خطر چیست؟

«علت» چیزی است که مستقیما در شکل گیری بیماری نقش اساسی دارد، اما «عامل خطر» فقط احتمال بیماری را بیشتر می کند.

برای مثال، در دیابت نوع ۱ تخریب خودایمنی سلول های سازنده انسولین بخش اصلی بیماری است. ژنتیک می تواند استعداد این فرایند را بیشتر کند، اما وجود ژن مستعد کننده به تنهایی به معنی ابتلای قطعی نیست.

در دیابت نوع ۲ نیز ژنتیک اهمیت دارد، اما سن، ترکیب بدن، میزان فعالیت، بعضی بیماری ها و عوامل محیطی نیز در کنار آن قرار می گیرند.

این تمایز کمک می کند جمله هایی مثل «من دیابت گرفتم چون شیرینی خوردم» یا «چون مادرم دیابت دارد، من هم حتما می گیرم» را دقیق تر بررسی کنیم.

#نقش ژنتیک در دیابت نوع ۱ چیست؟

دیابت نوع ۱ یک بیماری خودایمنی است. سیستم ایمنی به اشتباه سلول های بتای پانکراس را که انسولین می سازند هدف قرار می دهد.

ژنتیک در مستعد شدن فرد نقش دارد و بعضی الگوهای ژنی با احتمال بیشتر خودایمنی نوع ۱ ارتباط دارند. با این حال، ژن تنها بخش داستان نیست. عوامل محیطی و فرایندهای ایمنی نیز دخیل هستند و هنوز نمی توان برای بیشتر افراد یک محرک مشخص را به عنوان علت بیماری معرفی کرد.

داشتن والد، خواهر یا برادر مبتلا به نوع ۱ خطر را نسبت به فرد بدون چنین سابقه ای بیشتر می کند، اما بیشتر بستگان فرد مبتلا هرگز دیابت نوع ۱ نمی گیرند.

#آیا خوردن شیرینی باعث دیابت نوع ۱ می شود؟

خیر. دیابت نوع ۱ نتیجه مصرف شیرینی، چاقی، کم تحرکی یا «رژیم بد» نیست.

این بیماری یک فرایند خودایمنی است و نسبت دادن آن به رفتار کودک، نوجوان یا خانواده از نظر پزشکی درست نیست. رژیم غذایی می تواند روی سلامت عمومی و قند فردی که از قبل دیابت دارد اثر بگذارد، اما علت ایجاد خودایمنی نوع ۱ محسوب نمی شود.

#آیا دیابت نوع ۲ ارثی تر است؟

دیابت نوع ۲ ارتباط خانوادگی پررنگی دارد. داشتن یک بستگان درجه یک مبتلا، مثل پدر، مادر، خواهر یا برادر، یکی از عوامل شناخته شده افزایش خطر است.

اما حتی در نوع ۲ نیز وراثت ساده نیست. صدها تفاوت ژنتیکی کوچک می توانند روی ترشح انسولین، عملکرد سلول های بتا، ذخیره چربی و حساسیت بدن به انسولین اثر بگذارند.

در کنار ژنتیک، محیط و شرایط زندگی هم اهمیت دارند. اعضای یک خانواده فقط ژن مشترک ندارند؛ عادت غذایی، محیط زندگی، میزان فعالیت، خواب و بعضی شرایط اجتماعی هم می توانند مشابه باشند.

به همین دلیل مشاهده چند فرد مبتلا در یک خانواده همیشه نشان نمی دهد که یک ژن مشخص بیماری را مستقیم منتقل کرده است.

#چه عواملی خطر دیابت نوع ۲ را بیشتر می کنند؟

سابقه خانوادگی فقط یکی از عوامل است. خطر نوع ۲ معمولا با کنار هم قرار گرفتن چند عامل بیشتر می شود.

از مهم ترین عوامل می توان به این موارد اشاره کرد:

• سابقه خانوادگی دیابت
• افزایش سن
• اضافه وزن یا چاقی، به ویژه تجمع چربی شکمی
• فعالیت بدنی کم
• پیش دیابت
• سابقه دیابت بارداری
• سندرم تخمدان پلی کیستیک
• فشار خون بالا
• بعضی اختلالات چربی خون
• بیماری کبد چرب متابولیک
• برخی داروها و بیماری های خاص

داشتن یک مورد از این فهرست به معنی ابتلای قطعی نیست. از طرف دیگر، فردی با وزن طبیعی هم می تواند دیابت نوع ۲ بگیرد.

#آیا اضافه وزن علت دیابت است؟

اضافه وزن و به خصوص افزایش چربی احشایی می توانند خطر دیابت نوع ۲ را بیشتر کنند، اما رابطه ساده ای مثل «اضافه وزن مساوی دیابت» وجود ندارد.

بعضی افراد با چاقی هرگز دیابت نمی گیرند و بعضی افراد با وزن طبیعی به آن مبتلا می شوند. تفاوت در ژنتیک، توزیع چربی، عملکرد سلول های بتا، فعالیت بدنی، سن و عوامل دیگر بخشی از این تفاوت را توضیح می دهد.

بنابراین وزن یک عامل خطر مهم است، نه معیار تشخیص و نه معیاری برای سرزنش فرد.

برای کسی که اضافه وزن یا چاقی دارد، کاهش وزن در صورت مناسب بودن می تواند خطر نوع ۲ را کم کند. برای فردی با وزن مناسب، تلاش برای کاهش وزن غیرضروری لزوما انتخاب درستی نیست.

#آیا کم تحرکی باعث دیابت می شود؟

کم تحرکی با افزایش خطر دیابت نوع ۲ ارتباط دارد، زیرا عضلات نقش مهمی در مصرف گلوکز و حساسیت به انسولین دارند.

فعالیت بدنی منظم می تواند حساسیت به انسولین را بهتر کند و بخشی از خطر قابل تغییر نوع ۲ را کاهش دهد. با این حال، نمی توان گفت هر فرد کم تحرکی حتما دیابت خواهد گرفت یا فرد ورزشکار از بیماری مصون است.

این همان تفاوت میان «عامل خطر» و «علت قطعی» است.

#آیا خوردن شیرینی باعث دیابت می شود؟

خوردن شیرینی به تنهایی علت مستقیم همه انواع دیابت نیست.

در نوع ۱، مصرف قند علت بیماری نیست. در نوع ۲، مصرف زیاد نوشیدنی ها و خوراکی های پرکالری و شیرین می تواند از طریق افزایش دریافت انرژی و افزایش وزن، بخشی از خطر را بیشتر کند، اما باز هم بیماری نتیجه یک عامل واحد نیست.

حتی درباره نوع ۲ هم جمله «هر کس زیاد شیرینی بخورد دیابت می گیرد» علمی نیست. مقدار کل انرژی، ترکیب غذا، فعالیت، وزن، ژنتیک و شرایط متابولیک باید کنار هم دیده شوند.

#آیا استرس باعث دیابت می شود؟

استرس به تنهایی یک نوع مستقل دیابت به نام «دیابت استرسی» ایجاد نمی کند.

هورمون های استرس می توانند به طور موقت قند خون را بالا ببرند و استرس مزمن نیز ممکن است از راه خواب، غذا، وزن و رفتارهای روزمره روی سلامت متابولیک اثر بگذارد. اما نمی توان هر مورد دیابت را مستقیما به اضطراب یا یک دوره فشار روانی نسبت داد.

همچنین بالا رفتن قند در زمان بیماری شدید، جراحی یا بستری شدن با چیزی که کاربران گاهی «دیابت عصبی» یا «دیابت استرسی» می نامند یکسان نیست و ممکن است نیاز به بررسی جداگانه داشته باشد.

اگر یک بار هنگام استرس قند بالا دیده شده، نتیجه باید در شرایط مناسب دوباره ارزیابی شود؛ خود این اتفاق نوع دیابت را مشخص نمی کند.

#دیابت بارداری چقدر به ژنتیک مربوط است؟

سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲ یا دیابت بارداری می تواند خطر دیابت بارداری را بیشتر کند، اما عامل اصلی فقط ژنتیک نیست.

در دوران بارداری، هورمون های جفت حساسیت بدن به انسولین را کاهش می دهند. بیشتر افراد این تغییر را با افزایش تولید انسولین جبران می کنند، اما در بعضی افراد این جبران کافی نیست.

وزن پیش از بارداری، سابقه دیابت بارداری، PCOS و عوامل متابولیک دیگر نیز می توانند در خطر نقش داشته باشند.

بنابراین ابتلا به دیابت بارداری به معنی «ژن بد» یا اشتباه مادر نیست.

#آیا انواعی از دیابت واقعا با یک ژن منتقل می شوند؟

بله، اما این انواع بسیار کمتر از دیابت نوع ۱ و نوع ۲ هستند.

در بعضی دیابت های تک ژنی، تغییر در یک ژن مشخص می تواند نقش اصلی در ایجاد بیماری داشته باشد. MODY و بعضی انواع دیابت نوزادی از نمونه های مهم هستند.

پزشک ممکن است زمانی به دیابت تک ژنی شک کند که الگوی بیماری با نوع ۱ یا نوع ۲ معمول جور نباشد؛ مثلا دیابت در سن پایین و در چند نسل خانواده تکرار شده باشد یا دیابت در ماه های نخست زندگی شروع شده باشد.

این بخش به معنی آن نیست که هر خانواده ای با چند فرد مبتلا باید تست ژنتیک انجام دهد. بررسی ژنتیکی زمانی بیشترین ارزش را دارد که الگوی بالینی واقعا احتمال یک نوع تک ژنی را مطرح کند.

#آیا آزمایش ژنتیک می تواند بگوید در آینده دیابت می گیریم؟

برای بیشتر افراد، نه به شکل قطعی.

در دیابت نوع ۱ و نوع ۲، نتیجه ژنتیکی به تنهایی نمی تواند آینده یک فرد را با قطعیت پیش بینی کند. این بیماری ها تحت تاثیر تعداد زیادی عامل ژنتیکی و غیرژنتیکی هستند.

آزمایش ژنتیکی بیشتر در موارد خاصی که دیابت تک ژنی مطرح باشد ارزش تشخیصی دارد.

در خانواده های دارای دیابت نوع ۱، بررسی آنتی بادی های خودایمنی در بعضی برنامه های تخصصی می تواند برای شناسایی افراد پرخطر استفاده شود. این آزمایش با تست ژنتیک یکی نیست.

#بعضی داروها هم می توانند خطر دیابت را بیشتر کنند؟

بله. بعضی داروها می توانند قند خون را بالا ببرند یا خطر بروز دیابت را در فرد مستعد بیشتر کنند.

گلوکوکورتیکوئیدها یا همان کورتون های سیستمیک از نمونه های شناخته شده هستند. بعضی داروهای ضد روان پریشی، برخی درمان های HIV، دیورتیک های تیازیدی و برخی داروهای دیگر نیز ممکن است روی قند اثر بگذارند.

میزان خطر به نوع دارو، مقدار، مدت مصرف و وضعیت متابولیک فرد بستگی دارد.

وجود چنین ارتباطی دلیل قطع خودسرانه دارو نیست. اگر دارویی برای بیماری مهمی تجویز شده است، تصمیم درباره تغییر آن باید توسط پزشک گرفته شود.

#بیماری های دیگر چگونه می توانند باعث دیابت شوند؟

گاهی افزایش قند نتیجه مستقیم یا غیرمستقیم بیماری دیگری است.

آسیب یا برداشتن بخشی از پانکراس، پانکراتیت مزمن، بعضی بیماری های هورمونی و برخی بیماری های ژنتیکی می توانند تولید یا عملکرد انسولین را مختل کنند.

این موارد با نوع ۱ و نوع ۲ کلاسیک یکسان نیستند و درمان آنها نیز ممکن است متفاوت باشد.

به همین دلیل اگر دیابت در شرایط غیرمعمول شروع شود، پزشک فقط به سن و وزن نگاه نمی کند و ممکن است علت های ثانویه را نیز بررسی کند.

#اگر دیابت در خانواده داریم، چه چیزی قابل تغییر است؟

ژن ها قابل تغییر نیستند، اما همه خطر به ژن محدود نمی شود.

در مورد دیابت نوع ۲، فعالیت بدنی، مدیریت وزن در صورت نیاز، تغذیه مناسب، ترک دخانیات و توجه به پیش دیابت می توانند بخشی از خطر قابل تغییر را هدف بگیرند.

وجود سابقه خانوادگی حتی می تواند یک مزیت عملی داشته باشد: فرد می داند که بهتر است عوامل قابل تغییر را جدی تر بگیرد و غربالگری را عقب نیندازد.

اگر آزمایش وارد محدوده مرزی شده است، معنی پیش دیابت و امکان کاهش خطر نوع ۲ مسیر عملی تری از تمرکز صرف روی ژنتیک ارائه می دهد.

#چه زمانی سابقه خانوادگی دیابت اهمیت بیشتری دارد؟

مهم است بدانید کدام عضو خانواده، چه نوع دیابتی و در چه سنی تشخیص گرفته است.

ابتلای والد، خواهر یا برادر معمولا از نظر ارزیابی خطر مهم تر از سابقه در بستگان دور است. شروع بیماری در سن بسیار پایین یا وجود الگوی مشابه در چند نسل نیز ممکن است ارزش بررسی بیشتری داشته باشد.

اگر فقط شنیده اید که «همه خانواده قند دارند»، دانستن نوع بیماری می تواند تفاوت زیادی ایجاد کند. دیابت نوع ۱، نوع ۲، بارداری و دیابت تک ژنی یک الگوی واحد ندارند.

#اگر پدر یا مادر دیابت داشته باشند، فرزند حتما مبتلا می شود؟

خیر.

نه نوع ۱ و نه نوع ۲ در بیشتر موارد با یک قانون ساده «والد مبتلا = فرزند مبتلا» منتقل نمی شوند.

داشتن والد مبتلا احتمال بیماری را تغییر می دهد، اما تعیین عدد دقیق خطر بدون دانستن نوع دیابت، سن، تعداد بستگان مبتلا، وزن، وضعیت قند و عوامل دیگر ممکن نیست.

همچنین نمی توان به طور عمومی گفت دیابت همیشه بیشتر از مادر یا همیشه بیشتر از پدر منتقل می شود. سابقه هر دو طرف خانواده مهم است.

#چه کسانی باید زودتر برای دیابت غربالگری شوند؟

زمان غربالگری به سن و عوامل خطر بستگی دارد.

در بزرگسالان بدون علامت، بررسی قند از میانه بزرگسالی بخشی از غربالگری معمول است. اگر فرد اضافه وزن یا چاقی همراه با عواملی مثل سابقه خانوادگی درجه یک، فشار خون، PCOS، کم تحرکی یا سایر شرایط مرتبط با مقاومت به انسولین داشته باشد، بررسی می تواند زودتر لازم باشد.

افرادی که پیش دیابت دارند به پیگیری منظم تری نیاز دارند. سابقه دیابت بارداری نیز دلیل مهمی برای ادامه بررسی قند در سال های بعد است.

زمان دقیق آزمایش باید با وضعیت فرد و پروتکل مراقبتی محل زندگی هماهنگ شود.

#چه زمانی سابقه خانوادگی همراه با علائم نیاز به بررسی سریع دارد؟

سابقه خانوادگی نباید باعث شود هر علامتی را دیابت بدانیم، اما بعضی نشانه ها ارزش بررسی سریع دارند.

تشنگی غیرعادی، ادرار مکرر، کاهش وزن بدون دلیل، تاری دید یا خستگی قابل توجه می توانند با قند بالا سازگار باشند.

اگر شروع علائم سریع باشد و همراه با تهوع، استفراغ، درد شکم، تنفس عمیق یا غیرعادی، گیجی یا کاهش هوشیاری باشد، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد؛ به ویژه اگر سابقه خانوادگی دیابت نوع ۱ وجود داشته باشد.

در بارداری نیز نگرانی درباره قند باید با مسیر اختصاصی مراقبت بارداری بررسی شود.

#با سابقه خانوادگی دیابت، چه کاری منطقی است؟

اول مشخص کنید در خانواده چه نوع دیابتی وجود دارد و چه کسانی مبتلا هستند. سپس عوامل قابل تغییر خودتان، مثل فعالیت، وزن، فشار خون، وضعیت قند و سابقه بارداری را کنار آن قرار دهید.

اگر زمان غربالگری رسیده یا عامل خطر مهمی دارید، آزمایش استاندارد قند خون اطلاعات بسیار بیشتری از حدس زدن بر اساس ژنتیک می دهد.

سابقه خانوادگی یک هشدار برای مراقبت زودتر است، نه یک پیشگویی قطعی. در نوع ۲ بخشی از خطر قابل تغییر است و در نوع ۱ نیز شناخت سابقه خانوادگی می تواند در بعضی افراد مسیر بررسی تخصصی را زودتر روشن کند.

برای موضوعات نزدیک هورمونی و متابولیک نیز دیگر مطالب داخلی و غدد در همان حوزه قرار دارند.