کیست تخمدان چیست؟ انواع، علائم و زمان مراجعه

کیست تخمدان معمولا کیسه ای حاوی مایع درون یا روی تخمدان است و بسیاری از کیست ها بدون علامت هستند. برخی کیست های مرتبط با چرخه طی چند ماه خودبه خود برطرف می شوند، اما همه انواع چنین رفتاری ندارند. تصمیم درباره پیگیری یا درمان به ظاهر کیست، اندازه، علائم و وضعیت یائسگی بستگی دارد؛ درد ناگهانی و شدید لگن نیاز به ارزیابی فوری دارد.

#کیست تخمدان چیست و چه فرقی با تنبلی تخمدان دارد؟

کیست تخمدان یک ساختار کیسه مانند درون یا روی تخمدان است که می تواند حاوی مایع باشد. بعضی کیست ها در جریان طبیعی چرخه قاعدگی ایجاد می شوند و بسیاری از افراد حتی متوجه وجودشان نمی شوند. با این حال، همه کیست ها از یک نوع نیستند و نمی توان برای همه یک زمان بهبود یا روش درمان تعیین کرد.

کیست مشخص تخمدان با سندرم تخمدان پلی کیستیک یا PCOS یکی نیست. فولیکول های کوچک در ظاهر پلی کیستیک، همان کیست منفردی نیستند که اندازه و ویژگی های آن در گزارش ثبت می شود. درک این تفاوت با شناخت PCOS و نام تازه آن آسان تر می شود؛ مدیریت این اختلال هورمونی با ارزیابی یک کیست مشخص مسیر یکسانی ندارد.

#کدام علائم کیست تخمدان نیاز به مراجعه فوری دارند؟

درد ناگهانی و شدید در پایین شکم یا لگن را نباید تا نوبت بعدی سونوگرافی به تعویق انداخت. این درد، به ویژه همراه تهوع یا استفراغ، ممکن است با پیچ خوردگی تخمدان یا پارگی کیست همراه باشد و باید فوری بررسی شود.

پیچ خوردگی می تواند خون رسانی تخمدان را مختل کند. پارگی کیست هم گاهی با خونریزی داخلی همراه است. تشخیص این وضعیت ها از روی درد در خانه ممکن نیست؛ وجود کیست در سونوگرافی قبلی نیز ثابت نمی کند علت درد تازه همان کیست است.

اگر همراه درد شدید، سرگیجه شدید یا غش دارید، به اورژانس مراجعه کنید. اگر احتمال بارداری وجود دارد، آن را به تیم درمان بگویید؛ بعضی علت های فوری درد، مانند بارداری خارج رحمی، باید بررسی شوند. برای انجام تست خانگی یا منتظر ماندن برای کاهش درد، مراجعه را عقب نیندازید.

#علائم کیست تخمدان همیشه واضح نیستند

بسیاری از کیست ها بی علامت اند و هنگام سونوگرافی برای موضوعی دیگر پیدا می شوند. در موارد علامت دار، ممکن است این نشانه ها دیده شوند:

• درد یا احساس فشار در لگن؛
• نفخ، احساس پری شکم یا زود سیر شدن؛
• درد هنگام رابطه جنسی؛
• تکرر ادرار یا فشار روی مثانه؛
• درد هنگام دفع یا تغییر در الگوی خونریزی قاعدگی.

این نشانه ها اختصاصی کیست نیستند. مثلا نفخ به تنهایی وجود کیست را اثبات نمی کند و هر تغییر پریود هم از کیست ناشی نمی شود. اگر علائم تازه، مداوم یا رو به افزایش هستند، حتی بدون درد شدید برای بررسی وقت بگیرید.

راهنمای قاعدگی و سلامت تخمدان کمک می کند تغییرات چرخه و علائم لگنی را در کنار هم ببینید، بدون اینکه همه آنها را به یک علت نسبت دهید.

#انواع کیست تخمدان چه تفاوتی با هم دارند؟

نام بعضی کیست ها منشا آنها را توضیح می دهد و بعضی واژه ها، مثل «ساده» یا «هموراژیک»، شکل یا محتوای آنها را توصیف می کنند. همین تفاوت روی انتظار از روند بهبود اثر دارد.

#کیست های عملکردی؛ مرتبط با چرخه قاعدگی

کیست عملکردی در ارتباط با فعالیت طبیعی تخمدان و تخمک گذاری ایجاد می شود. دو نوع رایج آن عبارتند از:

• کیست فولیکولی: فولیکول، محل رشد تخمک است؛ اگر تخمک آزاد نشود و مایع در فولیکول باقی بماند، ممکن است کیست ایجاد شود.
• کیست جسم زرد: پس از آزاد شدن تخمک، فولیکول به جسم زرد تبدیل می شود؛ تجمع مایع یا خون در آن می تواند کیست بسازد.

بسیاری از این کیست ها طی چند چرخه برطرف می شوند. این توضیح درباره کیست های عملکردی است و نمی توان آن را به هر توده ای که در تخمدان دیده می شود تعمیم داد.

#کیست هموراژیک و انواع غیر عملکردی

کیست هموراژیک یعنی درون کیست خونریزی رخ داده است. این عبارت به تنهایی به معنی پارگی کیست یا خونریزی شدید داخل شکم نیست. اهمیت آن با ظاهر تصویربرداری، علائم و شرایط فرد مشخص می شود.

انواع دیگری نیز وجود دارند:

این جدول برای فهم نام هاست. تعیین نوع کیست به ارزیابی پزشک و ویژگی های تصویربرداری نیاز دارد؛ از روی علائم به تنهایی نمی توان نوع آن را تشخیص داد.

#گزارش سونوگرافی کیست تخمدان را چگونه بفهمیم؟

گزارش خوب فقط یک عدد ندارد؛ شکل و محتوای کیست را هم توصیف می کند. «کیست ساده» معمولا به ساختاری با دیواره نازک و صاف و محتوای مایع اشاره دارد. «کمپلکس» یا پیچیده یعنی ویژگی های دیگری مانند خون، دیواره های داخلی یا اجزای متفاوت دیده شده اند؛ این واژه به تنهایی تشخیص سرطان نیست.

برای مراجعه، این قسمت های گزارش را مشخص کنید:

مثلا عبارت «کیست ۴۰ میلیمتری» به تنهایی برای تصمیم درباره جراحی کافی نیست. پزشک باید بداند ظاهر آن چیست، درد دارید یا نه، نسبت به بررسی قبلی چه تغییری کرده و در چه مرحله ای از زندگی هستید.

O-RADS یک روش استاندارد برای توصیف و ارزیابی یافته های تخمدان و اطراف آن است. اگر چنین امتیازی در گزارش آمده، توصیه همراه آن را نیز با پزشک بررسی کنید؛ نتیجه را صرفا از روی عدد یا مقایسه با تجربه فرد دیگری برداشت نکنید.

#آیا آزمایش خون یا MRI برای همه لازم است؟

خیر. سونوگرافی معمولا بررسی اصلی است و آزمایش ها بر اساس ظاهر کیست و شرایط فرد انتخاب می شوند. MRI ممکن است زمانی مطرح شود که سونوگرافی برای شناخت بهتر یافته کافی نباشد.

آزمایش هایی مانند CA-125 نیز به تنهایی وجود یا نبود سرطان را تعیین نمی کنند. اگر چنین آزمایشی درخواست شده، هدف آن را بپرسید و نتیجه را همراه گزارش سونوگرافی و ارزیابی پزشک بررسی کنید.

#کیست تخمدان چه زمانی پیگیری و چه زمانی درمان می شود؟

«فعلا پیگیری کنیم» می تواند یک تصمیم درمانی حساب شده باشد، نه بی توجهی به مشکل. برای بعضی کیست های ساده یا عملکردی، پزشک ممکن است مشاهده و در صورت نیاز سونوگرافی بعدی را انتخاب کند.

مدت پیگیری برای همه یکسان نیست. نوع و ظاهر کیست، علائم، تغییر اندازه و وضعیت یائسگی روی آن اثر دارند. پس از یائسگی، ارزیابی بر اساس شرایط همان فرد انجام می شود؛ هر کیست کوچک الزام به جراحی یا پیگیری طولانی ندارد.

#چه زمانی بررسی برای جراحی مطرح می شود؟

درد آزاردهنده، بزرگ شدن کیست، باقی ماندن بعضی انواع یا ویژگی هایی که نیاز به ارزیابی بیشتر دارند، ممکن است بحث جراحی را مطرح کنند. اندازه یکی از عوامل تصمیم است، اما نمی توان از یک عدد ثابت برای همه افراد حکم جراحی داد.

اگر جراحی پیشنهاد شده، درباره امکان برداشتن کیست و حفظ تخمدان و اثر احتمالی آن بر باروری گفتگو کنید. انتخاب روش به نوع یافته و شرایط شما بستگی دارد؛ جراحی کیست همیشه به معنی برداشتن تخمدان نیست.

#نقش دارو در درمان کیست چیست؟

دارویی که برای یک مشکل هورمونی یا پیشگیری از تشکیل بعضی کیست های تازه استفاده می شود، لزوما کیست موجود را سریع تر برطرف نمی کند. قرص های ضد بارداری ترکیبی، رفع کیست عملکردی موجود را سریع تر نمی کنند.

بنابراین نام «بهترین قرص کیست» بدون شناخت نوع کیست پاسخ دقیقی ندارد. اگر دارویی برایتان تجویز شده، هدف آن را بپرسید؛ تغییر یا قطع مصرف را با پزشک هماهنگ کنید.

#پس از تشخیص کیست تخمدان، برنامه پیگیری باید روشن باشد

گزارش سونوگرافی و تصاویر قبلی را همراه داشته باشید. زمان شروع درد، مداوم یا دوره ای بودن آن، آخرین پریود، داروهای مصرفی و احتمال بارداری را هم بگویید. این اطلاعات کمک می کنند تصمیم بر پایه وضعیت شما باشد.

در پایان مراجعه، برنامه باید روشن کند:

• آیا فعلا اقدام دیگری لازم نیست یا بررسی بعدی نیاز دارید؟
• اگر سونوگرافی باید تکرار شود، چه زمانی و با چه هدفی؟
• کدام تغییر در علائم باعث می شود زودتر مراجعه کنید؟

نگرانی های همراه درباره چرخه یا باروری نیز در مطالب سلامت زنان مطرح می شوند؛ در مراجعه هم آنها را جداگانه بیان کنید تا وجود یک کیست، بررسی سایر مسائل را کنار نزند.

اگر برای کیست پیگیری تعیین شده، کم شدن درد به تنهایی جای بررسی برنامه ریزی شده را نمی گیرد. هدف این است که هم وضعیت کیست مشخص باشد و هم بدانید در صورت تغییر علائم چه اقدامی لازم است.