تفاوت دیابت نوع ۱ و ۲ چیست؟ مقایسه علت، علائم و درمان
فرق دیابت نوع ۱ و ۲ از سازوکار آن آغاز می شود. در نوع ۱، سیستم ایمنی به سلول های سازنده انسولین آسیب می زند و کمبود شدید انسولین ایجاد می شود. در نوع ۲، مقاومت به انسولین و کاهش تدریجی تولید آن قند خون را بالا می برد. نشانه ها شبیه اند، اما نوع ۱ اغلب سریع تر و نوع ۲ معمولا تدریجی تر آشکار می شود. سن، وزن و مصرف انسولین نوع بیماری را مشخص نمی کنند؛ پزشک برای تشخیص از شرح حال و در صورت نیاز اتوآنتی بادی ها و C-peptide کمک می گیرد.
فرد مبتلا به نوع ۱ برای ادامه زندگی به انسولین نیاز دارد؛ بعضی افراد مبتلا به نوع ۲ نیز ممکن است انسولین مصرف کنند، بدون اینکه بیماری آنها به نوع ۱ تبدیل شده باشد.
فهرست مطالب(11 عنوان)▾
تفاوت اصلی این است که در دیابت نوع ۱، بدن بر اثر یک فرایند خودایمنی انسولین بسیار کمی می سازد یا تولید آن متوقف می شود؛ بنابراین انسولین برای ادامه زندگی ضروری است. در دیابت نوع ۲، مقاومت به انسولین و کاهش تدریجی تولید آن باعث بالا رفتن قند خون می شود و درمان می تواند شامل تغییر سبک زندگی، دارو و گاهی انسولین باشد. هر دو نوع در هر سنی ممکن اند و برای تعیین نوع باید مجموعه شرح حال و آزمایش های مناسب بررسی شود.
هر دو نوع باعث بالا ماندن قند خون می شوند، اما مسیر رسیدن به این وضعیت متفاوت است. در دیابت نوع ۱، سیستم ایمنی به اشتباه سلول های بتای پانکراس را که انسولین می سازند هدف قرار می دهد. در نتیجه، بدن با کمبود شدید یا تقریبا کامل انسولین روبه رو می شود. در دیابت نوع ۲، انسولین وجود دارد اما سلول ها به آن خوب پاسخ نمی دهند؛ پانکراس نیز به مرور ممکن است نتواند نیاز بدن را جبران کند.
این تفاوت بر انتخاب درمان اثر مستقیم دارد. انسولین در نوع ۱ یک نیاز حیاتی است، اما در نوع ۲ درمان با توجه به شرایط فرد می تواند از اصلاح عادت های روزمره و داروها تا انسولین متغیر باشد. برای دیدن معرفی انواع دیابت و جایگاه هر کدام می توانید از راهنمای مادر این مجموعه شروع کنید.
مقاومت به انسولین همراه با کاهش تدریجی توان تولید آن
میزان انسولین بدن
معمولا بسیار کم یا ناکافی برای ادامه زندگی
در شروع ممکن است طبیعی یا حتی زیاد باشد، اما اثر کافی ندارد و بعدها ممکن است کاهش یابد
سرعت آشکار شدن
اغلب طی روزها یا هفته ها و گاهی شدید
بیشتر تدریجی و طی ماه ها یا سال ها؛ گاهی بدون علامت واضح
سن بروز
در کودکان و جوانان شایع تر، اما در هر سنی ممکن
در بزرگسالان شایع تر، اما در جوانان و کودکان نیز ممکن
ارتباط با وزن
وزن، نوع بیماری را تعیین نمی کند
اضافه وزن یک عامل خطر مهم است، اما افراد با وزن طبیعی هم مبتلا می شوند
علائم
تشنگی، ادرار زیاد، خستگی و کاهش وزن؛ گاهی شروع با کتواسیدوز
همان علائم، اغلب خفیف تر یا دیرتر؛ گاهی کشف اتفاقی در آزمایش
تعیین نوع
شرح حال، معاینه و گاهی اتوآنتی بادی و C-peptide
شرح حال، معاینه و در موارد مبهم همان بررسی های افتراقی
پایه درمان
جایگزینی انسولین از زمان تشخیص بالینی
برنامه فردی شامل سبک زندگی، داروهای غیر انسولینی و در بعضی افراد انسولین
پیشگیری
در حال حاضر راه قطعی برای پیشگیری عمومی وجود ندارد
در بسیاری از افراد پرخطر می توان شروع بیماری را با تغییر عوامل قابل اصلاح به تاخیر انداخت
این جدول الگوهای رایج را نشان می دهد، نه قانون تشخیص برای هر فرد. یک بزرگسال لاغر ممکن است نوع ۲ داشته باشد و فرد دارای اضافه وزن ممکن است به نوع ۱ مبتلا شود. همچنین شروع آهسته، نوع ۱ را به طور کامل رد نمی کند.
در نوع ۱، مسئله اصلی حمله سیستم ایمنی به سلول های بتای پانکراس است. استعداد ژنتیکی می تواند زمینه را افزایش دهد، اما سابقه خانوادگی برای ایجاد بیماری لازم نیست و مصرف قند یا انتخاب های روزمره علت مستقیم آن محسوب نمی شوند.
در نوع ۲، مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، سن، وضعیت متابولیک و عادت های زندگی بر مقاومت به انسولین و توان پانکراس اثر می گذارند. اضافه وزن، به ویژه تجمع چربی شکمی، کم تحرکی و سابقه خانوادگی احتمال را بالا می برند؛ با این حال نوع ۲ نتیجه یک عامل واحد یا «کم کاری» فرد نیست. بعضی افراد با وزن طبیعی نیز به آن مبتلا می شوند.
به زبان ساده، در نوع ۱ کلید ورود قند به سلول ها یعنی انسولین به اندازه لازم ساخته نمی شود؛ در نوع ۲، قفل سلول ها ابتدا به کلید پاسخ ضعیف تری می دهد و پانکراس نیز ممکن است به مرور توان جبران را از دست بدهد.
تشنگی زیاد، ادرار بیشتر از معمول، خستگی، تاری دید، گرسنگی و کاهش وزن ناخواسته ممکن است در هر دو نوع دیده شوند. بنابراین فهرست علائم به تنهایی مرز مطمئنی میان آنها نمی سازد. تفاوت کاربردی تر، سرعت و شدت بروز است.
در نوع ۱، علائم بالینی اغلب طی چند روز یا چند هفته واضح می شوند و کاهش وزن یا بدحالی می تواند برجسته باشد. در نوع ۲، افزایش قند خون معمولا آهسته تر رخ می دهد؛ فرد ممکن است سال ها نشانه واضحی نداشته باشد یا بیماری در آزمایش دوره ای کشف شود. البته نوع ۱ در بعضی بزرگسالان آهسته تر ظاهر می شود و نوع ۲ نیز می تواند با قند بسیار بالا و علائم شدید شناخته شود.
استفراغ مکرر، درد شکم، تنفس تند یا عمیق، بوی میوه ای دهان، کم آبی شدید، گیجی، خواب آلودگی غیرعادی یا کاهش هوشیاری می تواند نشانه کتواسیدوز یا بحران شدید قند خون باشد. در این وضعیت تعیین نوع را به بعد بسپارید و با اورژانس تماس بگیرید یا به مرکز اورژانس مراجعه کنید.
خیر. عبارت های قدیمی «دیابت کودکان» برای نوع ۱ و «دیابت بزرگسالان» برای نوع ۲ دیگر معیارهای قابل اتکایی نیستند. نوع ۱ می تواند برای نخستین بار در میانسالی یا سالمندی تشخیص داده شود. نوع ۲ نیز در نوجوانان و حتی کودکان رخ می دهد.
وزن هم فقط یک سرنخ است. اضافه وزن احتمال نوع ۲ را بیشتر می کند، اما آن را ثابت نمی کند. فرد لاغر می تواند نوع ۲ داشته باشد و فرد دارای اضافه وزن نیز ممکن است نوع ۱ داشته باشد. کاهش وزن ناگهانی پس از شروع علائم می تواند شک به کمبود شدید انسولین را افزایش دهد، ولی باز هم نتیجه قطعی نمی دهد.
تشخیص بر اساس ظاهر، خطر خطا دارد. اگر الگوی بیماری با تشخیص اولیه سازگار نیست، قند با درمان مورد انتظار کنترل نمی شود یا نیاز به انسولین سریع تر از انتظار ایجاد شده است، بازبینی نوع دیابت می تواند لازم باشد.
نخست باید روشن شود که فرد دیابت دارد یا نه. قند خون ناشتا، HbA1c، تست تحمل گلوکز یا در شرایط مشخص قند تصادفی می توانند وجود دیابت را بررسی کنند، اما عدد این آزمایش ها به تنهایی نوع بیماری را تعیین نمی کند. حتی قند بسیار بالا نیز خودکار به معنی نوع ۱ نیست.
پزشک برای طبقه بندی نوع، زمان و سرعت شروع علائم، تغییر وزن، سابقه شخصی و خانوادگی، داروها، بیماری های همراه، نشانه های مقاومت به انسولین و نحوه پاسخ به درمان را کنار هم می گذارد. در مواردی که مرز دو نوع روشن نیست، ممکن است این بررسی ها مطرح شوند:
وجود بعضی اتوآنتی بادی ها می تواند از یک فرایند خودایمنی و دیابت نوع ۱ حمایت کند. منفی بودن آنها همیشه نوع ۱ را با قطعیت کنار نمی گذارد؛ زمان آزمایش و تصویر بالینی نیز اهمیت دارند.
C-peptide به برآورد میزان انسولینی که بدن خود فرد می سازد کمک می کند. مقدار پایین می تواند با کمبود شدید تولید انسولین سازگار باشد، اما نتیجه باید با زمان ابتلا، سطح قند هنگام آزمایش، عملکرد کلیه و مصرف انسولین تفسیر شود. یک عدد منفرد برای خودتشخیصی کافی نیست.
آزمایش ژنتیک یا بررسی انواع دیگر دیابت فقط در الگوهای خاص درخواست می شود. همه افراد به همه این آزمایش ها نیاز ندارند و انتخاب آنها باید بر اساس احتمال بالینی انجام شود.
فرد مبتلا به دیابت نوع ۱ برای جبران کمبود حیاتی هورمون به انسولین نیاز دارد. پایش قند، تنظیم غذا و فعالیت، شناخت افت و افزایش شدید قند و آموزش روزهای بیماری نیز بخش های مهم مراقبت اند. برنامه نوع انسولین و مقدار آن برای هر فرد متفاوت است و نباید از نسخه فرد دیگری الگوبرداری شود. جزئیات دیابت نوع ۱ و نیاز بدن به انسولین در صفحه اختصاصی آن توضیح داده شده است.
در دیابت نوع ۲، درمان بر اساس سطح قند، بیماری های قلبی یا کلیوی، وزن، سن، شرایط بارداری، خطر افت قند و ترجیح فرد انتخاب می شود. تغییر الگوی غذا، فعالیت و خواب می تواند مهم باشد؛ پزشک ممکن است داروهای خوراکی یا تزریقی و در بعضی مراحل انسولین را توصیه کند.
مصرف انسولین مرز تشخیصی دو نوع نیست. بعضی افراد مبتلا به نوع ۲ برای مدتی کوتاه در زمان بیماری یا جراحی و بعضی برای کنترل طولانی مدت به انسولین نیاز دارند. برعکس، قطع یا تاخیر خودسرانه انسولین در نوع ۱ می تواند بسیار خطرناک باشد.
خیر. نوع ۲ با گذشت زمان به نوع ۱ خودایمنی تبدیل نمی شود. ممکن است توان تولید انسولین در نوع ۲ کاهش یابد و فرد به تزریق نیاز پیدا کند، اما سازوکار اصلی بیماری همان نوع ۲ باقی می ماند.
گاهی تشخیص نخست از ابتدا دقیق نبوده است. برای نمونه، دیابت خودایمنی بزرگسالان ممکن است در شروع شبیه نوع ۲ به نظر برسد و نیاز به انسولین دیرتر آشکار شود. در چنین وضعی بیماری تبدیل نشده؛ طبقه بندی آن پس از اطلاعات بیشتر اصلاح شده است.
LADA نامی است که برای الگوی خودایمنی با شروع در بزرگسالی و پیشرفت آهسته تر به کار می رود. فرد ممکن است در ماه های نخست شبیه مبتلایان به نوع ۲ باشد، اما وجود اتوآنتی بادی ها و کاهش تدریجی تولید انسولین، ماهیت خودایمنی را نشان می دهد.
MODY گروهی از انواع نادر دیابت تک ژنی است که گاهی با نوع ۱ یا ۲ اشتباه می شود. شروع در سن پایین، الگوی دیابت در چند نسل خانواده و ناسازگاری نتایج با دو نوع شایع ممکن است پزشک را به بررسی ژنتیکی هدایت کند. این دو اصطلاح فقط نشان می دهند طبقه بندی همیشه دو گزینه ساده نیست؛ تشخیص آنها به ارزیابی تخصصی نیاز دارد.
هیچ پاسخ ساده ای برای اینکه کدام نوع «بدتر» است وجود ندارد. نوع ۱ بدون انسولین می تواند به سرعت به کتواسیدوز منجر شود. نوع ۲ ممکن است سال ها بی علامت بماند و هنگام تشخیص با آسیب های قلبی، کلیوی، چشمی یا عصبی همراه باشد؛ در قندهای بسیار بالا نیز بحران حاد ممکن است رخ دهد.
در بلندمدت، هر دو نوع در صورت کنترل ناکافی می توانند به رگ ها، کلیه ها، چشم ها و اعصاب آسیب بزنند. خطر واقعی بیشتر به مدت بیماری، سطح کنترل قند و فشار خون، چربی خون، مصرف دخانیات، دسترسی به مراقبت و بیماری های همراه بستگی دارد تا شماره نوع دیابت.
#برای تشخیص درست فرق دیابت نوع ۱ و ۲ چه اطلاعاتی لازم است؟
اگر دیابت تازه تشخیص داده شده یا نوع آن برایتان روشن نیست، زمان شروع علائم، تغییر وزن، سابقه خانوادگی، داروهای مصرفی، بیماری های خودایمنی و نتایج قبلی قند را آماده کنید. از پزشک بپرسید آیا الگوی شما با تشخیص اولیه سازگار است و آیا اتوآنتی بادی یا C-peptide می تواند تصمیم درمانی را تغییر دهد. بدون نظر پزشک انسولین یا داروی دیابت را شروع، قطع یا جابه جا نکنید.
در صورت استفراغ، تنفس غیرعادی، گیجی، خواب آلودگی شدید یا کاهش هوشیاری، منتظر مشخص شدن نوع بیماری نمانید و اقدام اورژانسی انجام دهید. برای ادامه مطالعه در موضوعات هورمونی و متابولیک نیز می توانید دیگر مطالب داخلی و غدد را ببینید.
پرسش‌های متداول
پاسخ کوتاه به سؤالهایی که معمولاً درباره این موضوع جستجو میشوند
فرق اصلی دیابت نوع ۱ و ۲ چیست؟
در نوع ۱، سیستم ایمنی سلول های سازنده انسولین را تخریب می کند و فرد به انسولین نیاز حیاتی دارد. در نوع ۲، مقاومت به انسولین و کاهش تدریجی توان پانکراس عامل اصلی است و برنامه درمان می تواند شامل سبک زندگی، دارو و گاهی انسولین باشد.
کدام نوع دیابت ارثی تر است؟
زمینه ژنتیکی در هر دو نوع نقش دارد، اما الگوی آن یکسان نیست. سابقه خانوادگی در نوع ۲ اغلب پررنگ تر دیده می شود، ولی ژن به تنهایی سرنوشت فرد را تعیین نمی کند. نوع ۱ نیز می تواند بدون سابقه خانوادگی شناخته شده رخ دهد.
کدام نوع دیابت خطرناک تر است؟
هر دو می توانند خطرناک باشند. نوع ۱ در نبود انسولین خطر بحران سریع دارد و نوع ۲ ممکن است مدت ها پنهان بماند و عوارض ایجاد کند. کیفیت کنترل و پیگیری مهم تر از رتبه بندی ساده دو نوع است.
آیا دیابت نوع ۲ هم به انسولین نیاز دارد؟
بله، بعضی افراد مبتلا به نوع ۲ به صورت موقت یا طولانی مدت انسولین مصرف می کنند. این موضوع به سطح قند، مدت بیماری، توان تولید انسولین و شرایط بالینی بستگی دارد و به معنی تبدیل بیماری به نوع ۱ نیست.
از کجا بفهمیم دیابت نوع یک داریم یا دو؟
از روی نشانه ها، سن یا وزن نمی توان با اطمینان تشخیص داد. پزشک شرح حال و معاینه را با آزمایش های قند ترکیب می کند و در موارد مبهم ممکن است اتوآنتی بادی ها و C-peptide را بررسی کند.
آیا HbA1c نوع دیابت را مشخص می کند؟
خیر. HbA1c میانگینی از وضعیت قند خون در هفته های گذشته می دهد و برای تشخیص یا پیگیری دیابت مفید است، اما به تنهایی نشان نمی دهد بیماری نوع ۱ است یا نوع ۲.
آیا دیابت نوع ۱ با نخوردن قند قابل پیشگیری است؟
خیر. دیابت نوع ۱ یک فرایند خودایمنی است و در حال حاضر حذف قند یا رژیم خاص راه قطعی پیشگیری عمومی از آن نیست. تغذیه متعادل برای سلامت مهم است، اما نباید علت بیماری را به رفتار فرد نسبت داد.
سفید سیاه یک رسانه سلامت فارسی است که با هدف ارائه اطلاعات علمی، قابل فهم و کاربردی درباره بیماریها، تغذیه، سلامت روان، سبک زندگی و مراقبتهای روزمره فعالیت میکند. محتوای منتشرشده در این وبسایت بر پایه منابع معتبر علمی تهیه میشود و صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد.
