پرش به محتوای اصلی
لوگوی سفید سیاه
مادر و کودک

واکسیناسیون کودکان؛ پیگیری برنامه ایران و مراقبت قبل و بعد از واکسن

واکسیناسیون کودکان به آماده شدن دفاع بدن در برابر بیماری های مشخص کمک می کند و شامل واکسن های تزریقی و خوراکی است. این راهنما جدول مرجع ایران در گزارش منتشرشده سال ۲۰۲۶، آمادگی، نوبت عقب افتاده، واکنش های معمول و علائم هشدار را توضیح می دهد. کارت کودک و دستورالعمل جاری مرکز بهداشت بر تصمیم فردی مقدم اند.

راهنمابرای: مراقبت‌کنندهکودکان
واکسیناسیون کودکان
واکسیناسیون کودکان
فهرست مطالب(8 عنوان)

واکسیناسیون کودکان به بدن کمک می کند در برابر بیماری های مشخص آمادگی دفاعی پیدا کند؛ همه واکسن ها تزریقی نیستند و بعضی به شکل خوراکی داده می شوند. برای پیگیری نوبت ها در ایران، کارت کودک، سن دقیق، سابقه دوزها و دستورالعمل جاری مرکز بهداشت مبنا هستند. تب خفیف یا درد محل تزریق ممکن است رخ دهد، اما مشکل تنفس، تورم صورت و گلو یا کاهش هوشیاری نیاز به اقدام فوری دارد.

#واکسن چه کاری انجام می دهد و چه نتیجه ای دارد؟

واکسن با معرفی بخش یا شکل مناسبی از عامل بیماری، پاسخ دفاعی و حافظه ایمنی ایجاد می کند؛ یعنی بدن برای برخورد بعدی آمادگی بیشتری پیدا می کند. بعضی واکسن ها به چند نوبت و دوز یادآور نیاز دارند. یادآور نوبتی است که برای تقویت یا حفظ محافظت داده می شود، نه نشانه بی فایده بودن نوبت قبلی.

هیچ واکسنی محافظت صددرصدی نمی دهد و هدف بسته به واکسن، کاهش احتمال ابتلا یا بیماری شدید و عوارض است. واکسن «نتیجه مثبت یا منفی» شبیه آزمایش ندارد؛ وجود درد و تب هم معیار میزان اثر آن نیست. آزمایش ایمنی پس از همه واکسن ها برای همه کودکان لازم نیست و در شرایط خاص با نظر تیم درمان مطرح می شود.

در راهنمای سلامت کودک، پیگیری نوبت واکسن بخشی از مراقبت پیشگیرانه است؛ منتظر بیمار شدن یا ورود به مدرسه نمانید تا سابقه را بررسی کنید.

#جدول مرجع واکسیناسیون کودکان ایران چه نوبت هایی دارد؟

جدول زیر خلاصه برنامه ایران در گزارش منتشرشده سال ۲۰۲۶ است و در ۸ آبان ۱۴۰۵ بازبینی شده است. تاریخ انتشار گزارش به معنی تاریخ آخرین ابلاغ وزارت بهداشت نیست؛ اگر محصول یا برنامه مرکز تغییر کرده، دستورالعمل جاری و کارت کودک مقدم اند. این جدول برای نوبت جبرانی، شرایط خاص یا تعیین دوز فردی طراحی نشده است.

سن مرجعواکسن های ذکرشده در برنامه ایران
بدو تولدب ث ژ، فلج اطفال خوراکی، هپاتیت ب
دو ماهگیپنج گانه، فلج اطفال خوراکی، پنوموکوک، روتاویروس
چهار ماهگیپنج گانه، فلج اطفال خوراکی و تزریقی، پنوموکوک، روتاویروس
شش ماهگیپنج گانه، فلج اطفال خوراکی و تزریقی، روتاویروس؛ سرخک فقط در مناطق پرخطر طبق برنامه
دوازده ماهگیسرخک، سرخجه و اوریون؛ پنوموکوک
هجده ماهگیسه گانه، فلج اطفال خوراکی؛ سرخک، سرخجه و اوریون
شش سالگیسه گانه و فلج اطفال خوراکی
پانزده سالگییادآور دیفتری و کزاز طبق پیگیری برنامه

ب ث ژ برای محافظت در برابر بعضی شکل های جدی سل به کار می رود. پنج گانه شامل دیفتری، کزاز، سیاه سرفه، هپاتیت ب و هموفیلوس آنفلوانزای نوع ب است؛ با وجود نامش، این جزء مربوط به باکتری است و واکسن آنفلوانزای فصلی نیست. سه گانه این جدول برای دیفتری، کزاز و سیاه سرفه است و با ترکیب سرخک، سرخجه و اوریون تفاوت دارد.

پنوموکوک نام باکتری ای است که می تواند بیماری هایی مانند عفونت ریه و عفونت پرده های اطراف مغز ایجاد کند. روتاویروس یکی از عامل های اسهال شدید در کودکان است و واکسن آن خوراکی است. نوبت سرخک شش ماهگی، برخلاف ردیف های روتین عمومی، مربوط به برنامه مناطق پرخطر است؛ نیاز کودک را از مرکز بپرسید.

#پیش از مراجعه چه آمادگی هایی لازم است؟

کارت و مدارک قبلی واکسن، تاریخ تولد و فهرست داروها را همراه ببرید. بیماری فعلی، تب، سابقه حساسیت شدید به دوز قبلی، نقص ایمنی، یعنی ضعف دفاع بدن،، درمان سرطان یا مصرف داروهای تضعیف کننده ایمنی را بگویید. اگر واکنش قبلی داشته، نام واکسن، زمان و نوع واکنش را توضیح دهید؛ هر تب یا قرمزی خفیف به معنی حساسیت شدید نیست.

کودک را با تهدید به آمپول آماده نکنید. کوتاه و متناسب با سن بگویید چه اتفاقی می افتد و برای راحتی، وسیله آشنا یا روش حواس پرتی ساده همراه داشته باشید. زمان حضور در مرکز به تعداد واکسن ها، صف و مدت مشاهده پس از نوبت بستگی دارد؛ برای همه کودکان زمان یا دوره بهبود یکسانی وجود ندارد. دستور خاص مرکز را درباره تغذیه و شیوه دریافت همان محصول رعایت کنید؛ همه واکسن ها نیاز به آمادگی یکسان ندارند.

#با سرماخوردگی یا بیماری می توان واکسن زد؟

بیماری خفیف، مانند آبریزش ساده یا سرفه خفیف، معمولا دلیل به تعویق انداختن واکسن نیست. مصرف آنتی بیوتیک برای یک بیماری خفیف هم به تنهایی مانع همه واکسن ها نمی شود. با این حال، بیماری متوسط یا شدید، با یا بدون تب، ممکن است تصمیم را تغییر دهد.

در نقص ایمنی یا حساسیت شدید قبلی، نوع واکسن و شرایط دقیق اهمیت دارند؛ نمی توان گفت همه واکسن ها ممنوع اند یا همه بدون محدودیت قابل دریافت اند. به جای لغو خودسرانه چندین نوبت، با مرکز هماهنگ کنید تا برنامه مناسب تعیین شود. این تصمیم در مراقبت سلامت مادر و کودک باید با سابقه واقعی انجام شود.

#اگر یک نوبت عقب افتاده یا کارت گم شده چه کنیم؟

در اولین فرصت با مرکز بهداشت تماس بگیرید و سن فعلی و دوزهای ثبت شده را بگویید. بسیاری از دوره های عقب افتاده از اول شروع نمی شوند، اما فاصله دوز و محدودیت سن بعضی واکسن ها مهم است. روتاویروس محدودیت سنی دارد؛ به امید جبران در هر زمان آن را عقب نیندازید.

اگر کارت گم شده، از مرکزهای قبلی برای یافتن سوابق کمک بگیرید. تاریخ را حدس نزنید و نوبت تکراری را خودسرانه انتخاب نکنید. برنامه جبرانی باید با اطلاعات معتبر و راهنمای جاری ایران تعیین شود؛ جدول یک کشور دیگر یا برنامه کودک آشنا جای آن را نمی گیرد.

#بعد از واکسن چه مراقبتی مناسب است؟

درد و قرمزی محدود محل تزریق، بی قراری یا تب خفیف می توانند رخ دهند؛ زمان شروع و مدت واکنش با نوع واکسن فرق دارند. درباره علائم مورد انتظار همان نوبت و اینکه چه زمانی تماس بگیرید، پیش از ترک مرکز سوال کنید. کودک را برای مدت توصیه شده مرکز تحت نظر نگه دارید.

مایعات و تغذیه معمول را مطابق تحمل ادامه دهید و لباس راحت فراهم کنید. برای درد محل تزریق، پارچه تمیز و خنک می تواند کمک کند؛ محل را به شدت نمالید و دارو یا ماده خانگی روی آن نزنید. پیش از تب بر، مناسب بودن محصول و مقدار را با توجه به سن و وزن بپرسید؛ داروی پیشگیرانه برای همه واکسن ها را خودسرانه اجرا نکنید.

تب کودک پس از واکسن هم با سن و حال عمومی تفسیر می شود. تب شیرخوار زیر سه ماه یا بدتر شدن حال نباید خودکار به واکسن نسبت داده شود؛ برای این سن برنامه روشن ارزیابی را بپرسید. نداشتن تب هم به معنی اثر نکردن واکسن نیست.

#کدام واکنش ها پس از واکسن نیازمند کمک اند؟

مشکل تنفس، تورم صورت یا گلو، کاهش هوشیاری یا واکنش شدید نیازمند کمک فوری اند. اگر هنوز در مرکز هستید، همان لحظه کارکنان را خبر کنید؛ در خانه از اورژانس کمک بگیرید. برای تشنج، سخت بیدار شدن یا بدحالی شدید منتظر پایین آمدن تب نمانید.

درد یا تورم رو به افزایش، تب یا بی قراری خارج از الگوی توضیح داده شده و کاهش نوشیدن را با مرکز یا پزشک مطرح کنید. نام واکسن، زمان تزریق و شروع علامت را آماده داشته باشید. هر اتفاق بعد از واکسن لزوما به علت واکسن نیست، اما علامت مهم در هر صورت باید بررسی شود.

#پیش از پایان هر نوبت چه چیزهایی را ثبت کنیم؟

ثبت دوز دریافتی و تاریخ نوبت بعد را روی کارت بررسی کنید. بپرسید برای کودک با شرایط خاص، نوبت یا مراقبت متفاوتی لازم است یا نه و در صورت بروز علامت از کجا کمک بگیرید. برای سفر، بیماری زمینه ای یا واکسن خارج از برنامه عمومی، ارزیابی جداگانه لازم است؛ جدول روتین همه نیازهای فردی را پوشش نمی دهد.

پرسش‌های متداول

پاسخ کوتاه به سؤال‌هایی که معمولاً درباره این موضوع جستجو می‌شوند

کارت واکسن گم شده؛ نوبت بعد را از روی حافظه بگویم؟
برای یافتن سابقه با مرکزهای قبلی تماس بگیرید و مدارک موجود را همراه ببرید. تاریخ ها را حدس نزنید و دوز را خودسرانه تکرار نکنید. اگر سوابق پیدا نشد، مرکز بر اساس سن و دستورالعمل معتبر درباره تکمیل برنامه تصمیم می گیرد.
چرا در دو جدول اینترنتی نام واکسن ها فرق دارد؟
ممکن است کشور، سال، نوع محصول یا گروه هدف متفاوت باشد؛ حتی برنامه روتین با برنامه جبرانی فرق دارد. جدول مرجع ایران را با تاریخ مشخص ببینید و کارت کودک را با مرکز تطبیق دهید. وجود یک واکسن در بازار به معنی حضور همگانی آن در برنامه روتین نیست.
برای جلوگیری از تب، قبل از هر واکسن دارو بدهم؟
داروی پیشگیرانه را خودسرانه برای همه نوبت ها اجرا نکنید؛ دستور می تواند با نوع واکسن و شرایط کودک فرق کند. پیش از مراجعه یا در مرکز، نام محصول مناسب و برنامه مصرف در صورت درد یا تب را بپرسید. بعد از واکسن، بدحالی یا علائم خطر را فقط با تب بر پیگیری نکنید.
اگر بعد از واکسن تب نکرد، دوز را تکرار کنیم؟
خیر؛ نبود تب به معنی بی اثر بودن واکسن نیست و دلیل تکرار دوز محسوب نمی شود. سابقه ثبت شده و برنامه تعیین شده را ادامه دهید. اگر درباره نحوه دریافت دوز یا واکنش هنگام مصرف خوراکی تردید وجود دارد، همان واکسن و اتفاق رخ داده را به مرکز گزارش کنید تا تصمیم بگیرد.
کودک دارای بیماری خاص همین جدول را اجرا کند؟
جدول عمومی برای تصمیم فردی کافی نیست. نقص ایمنی، داروهای تضعیف کننده ایمنی، حساسیت شدید قبلی و بعضی شرایط پزشکی ممکن است نوع یا زمان واکسن را تغییر دهند. پرونده و فهرست دارو را به پزشک و مرکز بدهید و برنامه مشخص بگیرید؛ همه واکسن ها را خودسرانه حذف نکنید.
بعد از واکسن تا چند روز هر علامتی طبیعی است؟
یک بازه ثابت برای همه واکسن ها وجود ندارد. پیش از ترک مرکز، زمان و نوع واکنش مورد انتظار همان نوبت را بپرسید. علائم شدید مانند مشکل تنفس، تورم گلو، کاهش هوشیاری یا تشنج در هر زمانی نیازمند کمک فوری اند؛ با درد و تب رو به افزایش یا کاهش نوشیدن هم تماس بگیرید.
منابع علمی این مقاله۳ منبع
  1. ۱

    Gaps and challenges in the national immunisation programme of Islamic Republic of Iran

    Akbar Fotouhi; Susan Mahmoudi; Seyed Mohsen Zahraei; Farid Fotouhi; Mohammad Mehdi Gouya

    Eastern Mediterranean Health Journal / WHO

  2. ۲

    Before, During, and After Shots

    Centers for Disease Control and Prevention

    CDC

  3. ۳

    Vaccines When Your Child Is Sick

    Centers for Disease Control and Prevention

    CDC

تتیم تحریریه سفید سیاه
آشنایی با تحریریه

موضوعات مرتبط

واکسن

این مقاله برایتان مفید بود؟

این مقاله را به اشتراک بگذارید

واتساپتلگرام

در حال دریافت دیدگاه‌ها…

در حال مطالعه

شروع مقاله