درمان اضطراب چگونه انجام می‌شود و چه عواملی بر انتخاب آن اثر دارند؟

درمان اضطراب می تواند شامل روان درمانی، دارو یا ترکیب این دو باشد. انتخاب روش به نوع اضطراب، شدت و مدت نشانه ها، میزان اختلال در زندگی، بیماری ها و داروهای هم زمان، تجربه درمان قبلی و ترجیح فرد بستگی دارد. تغییرات سبک زندگی می توانند کمک کننده باشند، اما جای درمان تخصصی اضطراب شدید یا ادامه دار را نمی گیرند.

#پیش از انتخاب درمان باید مشخص شود چه مشکلی درمان می شود

واژه اضطراب ممکن است برای نگرانی طبیعی، اضطراب فراگیر، اضطراب اجتماعی، ترس های مشخص یا حمله های پانیک استفاده شود. درمان این وضعیت ها کاملاً یکسان نیست.

برای نمونه، یک فرد ممکن است بیشتر با نگرانی طولانی درباره چند موضوع درگیر باشد، درحالی که فرد دیگری فقط در موقعیت های اجتماعی ترس و اجتناب را تجربه کند.

در نقشه شناخت اضطراب، پانیک و استرس تفاوت این تجربه ها توضیح داده شده است. برای انتخاب درمان فردی، متخصص باید مشخص کند کدام الگو با نشانه ها و شرایط شخص هماهنگی بیشتری دارد.

#چه عواملی در انتخاب درمان اضطراب اثر دارند؟

برنامه درمانی معمولاً با توجه به مجموعه ای از عوامل انتخاب می شود:

• نوع اضطراب و الگوی اصلی نشانه ها؛
• شدت و مدت علائم؛
• اثر اضطراب بر خواب، تحصیل، کار و روابط؛
• میزان اجتناب از موقعیت ها؛
• وجود مشکلات روانی هم زمان؛
• بیماری های جسمی؛
• داروها و مکمل های مصرفی؛
• سن فرد؛
• بارداری یا شیردهی؛
• نتیجه درمان های قبلی؛
• احتمال عوارض یا تداخل دارویی؛
• دسترسی به درمانگر مناسب؛
• ترجیح و آمادگی خود فرد.

درمان باید تا حد امکان با مشارکت فرد انتخاب شود. روشی که معتبر است اما فرد امکان یا تمایل ادامه دادن آن را ندارد، ممکن است در عمل نتیجه مطلوبی ایجاد نکند.

#آیا همه اضطراب ها به درمان تخصصی نیاز دارند؟

اضطراب کوتاه مدت پیش از امتحان، تغییر شغل یا تصمیم مهم همیشه اختلال محسوب نمی شود. گاهی آموزش، حمایت و اصلاح فشارهای موقت کافی است.

بررسی تخصصی زمانی مهم تر می شود که اضطراب:

• برای مدت قابل توجهی ادامه پیدا کند؛
• کنترل نگرانی دشوار باشد؛
• خواب یا تمرکز را مختل کند؛
• باعث دوری از مدرسه، کار، جمع یا رفت وآمد شود؛
• به حمله های مکرر ترس شدید منجر شود؛
• با تلاش های معمول فرد بهتر نشود؛
• به تدریج بخش بیشتری از زندگی را محدود کند.

در چنین شرایطی، توصیه هایی مانند «کمتر فکر کن» یا «خودت را سرگرم کن» پاسخ درمانی کافی نیستند.

#روان درمانی چگونه به درمان اضطراب کمک می کند؟

روان درمانی فقط صحبت آزاد درباره احساسات نیست. در درمان های ساختاریافته، فرد و درمانگر روی الگوهایی کار می کنند که اضطراب را ایجاد یا حفظ می کنند.

اهداف درمان ممکن است شامل این موارد باشند:

• شناخت افکار و پیش بینی های اضطراب آور؛
• بررسی واقع بینانه تر برداشت های تهدیدآمیز؛
• کاهش رفتارهای اجتنابی؛
• افزایش توان تحمل احساس های ناخوشایند؛
• یادگیری مهارت های تنظیم هیجان؛
• بازگشت تدریجی به فعالیت های محدودشده؛
• برنامه ریزی برای پیشگیری از بازگشت علائم.

روان درمانی می تواند حضوری، آنلاین، فردی یا گروهی باشد. مناسب بودن هر قالب به نوع مشکل، کیفیت ارائه درمان و شرایط فرد بستگی دارد.

#درمان شناختی رفتاری چه کاری انجام می دهد؟

درمان شناختی رفتاری یا CBT یکی از روش های پرکاربرد برای اختلالات اضطرابی است. این روش ارتباط میان افکار، احساس های جسمی و رفتارها را بررسی می کند.

برای مثال، فرد ممکن است تپش قلب را نشانه وقوع یک فاجعه بداند، سپس بدن خود را مرتب بررسی کند و از فعالیت بدنی یا بیرون رفتن دوری کند. این اجتناب در کوتاه مدت اضطراب را کمتر می کند، اما ممکن است ترس را در بلندمدت حفظ کند.

در CBT ممکن است فرد یاد بگیرد:

• افکار خودکار را شناسایی کند؛
• برداشت های خود را بررسی کند؛
• رفتارهای ایمنی غیرضروری را کاهش دهد؛
• به تدریج به فعالیت های اجتناب شده برگردد؛
• واکنش متفاوتی به احساس های جسمی نشان دهد؛
• برای بازگشت احتمالی نشانه ها برنامه داشته باشد.

مواجهه درمانی باید برنامه ریزی شده، تدریجی و متناسب با شرایط فرد باشد. قرارگرفتن ناگهانی و اجباری در شدیدترین موقعیت ترسناک روش استانداردی نیست.

#آیا رویکردهای دیگری نیز استفاده می شوند؟

بسته به نوع مشکل و نیاز فرد، روش های دیگری نیز ممکن است به کار روند. برای مثال، بعضی رویکردها روی پذیرش افکار و احساس ها بدون تلاش دائمی برای حذف آن ها و ادامه دادن فعالیت های ارزشمند تمرکز می کنند.

روش انتخابی باید:

• با مشکل اصلی تناسب داشته باشد؛
• توسط درمانگر آموزش دیده ارائه شود؛
• هدف مشخصی داشته باشد؛
• پیشرفت آن قابل بررسی باشد؛
• در صورت بی اثر بودن بازبینی شود.

تبلیغ «درمان قطعی و فوری» یا نام جذاب یک روش، به تنهایی نشانه اعتبار آن نیست.

#دارو چه زمانی در درمان اضطراب مطرح می شود؟

دارو ممکن است زمانی مطرح شود که:

• علائم متوسط یا شدید باشند؛
• عملکرد روزمره به طور محسوسی مختل شده باشد؛
• روان درمانی به تنهایی نتیجه کافی نداده باشد؛
• دسترسی فوری به روان درمانی مناسب وجود نداشته باشد؛
• فرد پس از آگاهی از مزایا و محدودیت ها این گزینه را ترجیح دهد؛
• مشکل هم زمان دیگری نیز به درمان نیاز داشته باشد.

برای بعضی اختلالات اضطرابی، برخی داروهای ضدافسردگی نیز استفاده می شوند. این داروها معمولاً اثر فوری ندارند و ممکن است برای ارزیابی نتیجه به چند هفته زمان نیاز داشته باشند.

انتخاب دارو به نوع اضطراب، سن، وضعیت جسمی، داروهای دیگر، عوارض احتمالی و تجربه مصرف قبلی بستگی دارد.

#چرا بعضی داروهای آرام بخش با احتیاط بیشتری استفاده می شوند؟

برخی داروهای آرام بخش ممکن است علائم را سریع تر کاهش دهند، اما می توانند خواب آلودگی، اختلال تمرکز، تحمل دارویی یا وابستگی ایجاد کنند. به همین دلیل برای مصرف طولانی مدت همه افراد مناسب نیستند.

همچنین:

• افزایش خودسرانه دوز می تواند عوارض را بیشتر کند؛
• ترکیب با مواد یا داروهای آرام بخش دیگر ممکن است خطرناک باشد؛
• قطع ناگهانی بعضی داروها می تواند علائم ناخوشایند ایجاد کند؛
• داروی فرد دیگر ممکن است با وضعیت جسمی شخص تداخل داشته باشد؛
• بهترشدن اولیه دلیل مناسبی برای قطع ناگهانی درمان نیست.

شروع، تغییر و پایان دارو باید با پزشک هماهنگ شود.

#آیا ترکیب دارو و روان درمانی بهتر است؟

برای بعضی افراد روان درمانی به تنهایی کافی است، برای برخی دارو انتخاب مناسب تری است و بعضی از ترکیب هر دو سود می برند. نمی توان برای همه نسخه یکسانی تعیین کرد.

درمان ترکیبی ممکن است بیشتر مطرح شود اگر:

• علائم شدید باشند؛
• عملکرد روزانه به شدت کاهش یافته باشد؛
• یک روش به تنهایی پاسخ کافی نداده باشد؛
• چند مشکل هم زمان وجود داشته باشد؛
• اضطراب مانع مشارکت مؤثر در جلسات شود؛
• فرد قبلاً از ترکیب درمان ها نتیجه گرفته باشد.

حتی در درمان ترکیبی باید مشخص باشد هر بخش چه هدفی دارد و پیشرفت چگونه سنجیده می شود.

#علت اضطراب چه اثری بر انتخاب درمان دارد؟

شناخت عوامل ایجاد و تشدید اضطراب می تواند بخشی از برنامه درمان را روشن کند. برای مثال، بعضی داروها، مصرف زیاد کافئین، کم خوابی یا بیماری جسمی ممکن است نشانه ها را تشدید کنند.

بااین حال، همیشه یک علت واحد و مشخص پیدا نمی شود. نبود یک علت روشن به معنی غیرواقعی بودن اضطراب نیست و درمان همچنان می تواند بر کاهش نشانه ها و بهترشدن عملکرد تمرکز کند.

#سبک زندگی چه جایگاهی در درمان دارد؟

خواب منظم، فعالیت بدنی متناسب، وعده های غذایی منظم و کاهش مواد محرک می توانند از درمان حمایت کنند.

اقدامات کمک کننده ممکن است شامل این موارد باشند:

• ثابت ترکردن زمان خواب و بیداری؛
• فعالیت بدنی منظم و متناسب؛
• کاهش تدریجی مصرف زیاد کافئین؛
• پرهیز از نوشیدنی انرژی زا در صورت تشدید تپش؛
• تقسیم کارهای بزرگ به قدم های کوچک تر؛
• انجام تمرین های تعیین شده در جلسات؛
• حفظ ارتباط با افراد قابل اعتماد؛
• ثبت موقعیت ها و واکنش های اضطرابی.

این اقدامات جای روان درمانی یا مراقبت پزشکی را در اضطراب شدید نمی گیرند. اگر فرد به دلیل اضطراب قادر به خروج از خانه، تحصیل یا انجام فعالیت های روزانه نیست، توصیه عمومی به خواب و ورزش پاسخ کامل نیست.

#سن، بارداری و بیماری های جسمی چه اثری دارند؟

در کودکان و نوجوانان، مرحله رشد، محیط خانواده و مدرسه و توانایی فرد برای توضیح احساس ها در انتخاب درمان اهمیت دارند.

در بارداری، شیردهی یا هنگام تصمیم برای بارداری، انتخاب دارو و نسبت فایده به خطر ممکن است تغییر کند. قطع ناگهانی داروی قبلی نیز ممکن است مناسب نباشد.

بیماری های قلبی، کبدی، کلیوی، صرع، مشکلات تیروئید و مصرف چند دارو نیز ممکن است بر انتخاب یا پایش درمان اثر بگذارند.

#از کجا بفهمیم درمان در حال اثرکردن است؟

فقط احساس آرامش در روز جلسه معیار کافی نیست. پیشرفت بهتر است با تغییرات قابل مشاهده سنجیده شود:

• کمترشدن شدت یا دفعات نشانه ها؛
• کوتاه ترشدن زمان درگیری با نگرانی؛
• بهترشدن خواب و تمرکز؛
• کاهش اجتناب؛
• بازگشت به مدرسه، کار یا جمع؛
• نیاز کمتر به اطمینان گرفتن از دیگران؛
• توان بیشتر در تحمل احساس های جسمی؛
• بهترشدن عملکرد روزانه.

روند بهبود همیشه خطی نیست. داشتن روزهای دشوار در میانه درمان لزوماً به معنی شکست نیست.

#چه زمانی برنامه درمان باید بازبینی شود؟

اگر پس از زمان کافی و اجرای منظم برنامه، تغییر قابل توجهی دیده نشود، متخصص ممکن است دوباره بررسی کند:

• آیا تشخیص اولیه درست بوده است؟
• آیا مشکل دیگری هم زمان وجود دارد؟
• آیا فرد توانسته درمان را منظم ادامه دهد؟
• آیا عوارض دارو مانع مصرف شده اند؟
• آیا نوع یا شدت روان درمانی مناسب بوده است؟
• آیا عامل جسمی یا دارویی نادیده مانده است؟
• آیا هدف درمان روشن و قابل اندازه گیری بوده است؟

بازبینی به معنی درمان ناپذیربودن فرد نیست. گاهی روش، شدت درمان، دارو یا تشخیص باید اصلاح شود.

#اگر درمان اول نتیجه نداد، چه می شود؟

نتیجه نگرفتن از یک روش به معنی درمان ناپذیربودن اضطراب نیست. درمان ممکن است به زمان، تنظیم یا تغییر نیاز داشته باشد.

متخصص ممکن است:

• اجرای روان درمانی را بازبینی کند؛
• روش ساختاریافته تری پیشنهاد دهد؛
• احتمال مشکلات هم زمان را بررسی کند؛
• دارو را از نظر اثر و عارضه ارزیابی کند؛
• روش دیگری را جایگزین کند؛
• درمان ترکیبی را مطرح کند؛
• فرد را به خدمات تخصصی تر ارجاع دهد.

تغییر برنامه باید هدفمند باشد، نه اینکه چند روش بدون زمان کافی و هم زمان امتحان شوند.

#انتخاب درمان چگونه به یک تصمیم مشترک تبدیل می شود؟

پیش از شروع درمان بهتر است فرد بداند:

• هدف روش پیشنهادی چیست؛
• چه مدتی برای ارزیابی اولیه لازم است؛
• چه عارضه یا دشواری هایی ممکن است ایجاد شود؛
• پیشرفت چگونه سنجیده خواهد شد؛
• گزینه جایگزین چیست؛
• چه زمانی برنامه بازبینی می شود.

درمان مناسب لزوماً سریع ترین یا پرهزینه ترین گزینه نیست. روش مناسب باید ایمن، متناسب با مشکل، قابل ادامه و قابل ارزیابی باشد.

برای مطالعه موضوعات دیگر در مرزهای مستقل، مجموعه آموزش های روان و ذهن در دسترس است.