نوروپاتی دیابتی می تواند با گزگز، سوزش، درد یا بی حسی شروع شود و گاهی بدون علامت پیش برود. هر گزگزی در فرد دیابتی از دیابت نیست؛ کمبود B12، تیروئید، کلیه و گیر افتادگی عصب هم باید در نظر گرفته شوند. معاینه حس پا، مراقبت روزانه و کنترل عوامل خطر مهم اند و داروهای درد، علامت را کم می کنند نه اینکه عصب را قطعا ترمیم کنند.
نوروپاتی دیابتی آسیب عصبی مرتبط با دیابت است و شایع ترین نوع آن از پاها با گزگز، سوزش یا بی حسی شروع می شود. تشخیص فقط با داشتن دیابت و گزگز قطعی نمی شود و علل دیگری مثل کمبود B12، تیروئید یا گیر افتادگی عصب باید بررسی شوند. درمان بر جلوگیری از پیشرفت، کنترل درد و محافظت از پا تمرکز دارد.
نوروپاتی دیابتی به آسیب اعصاب در اثر دیابت گفته می شود. بالا ماندن قند خون در طول زمان و عوامل متابولیک و عروقی دیگر می توانند به خود عصب و رگ های کوچکی که آن را تغذیه می کنند آسیب بزنند. نتیجه ممکن است درد، سوزش، گزگز، کاهش حس، ضعف یا اختلال عملکرد اندام های داخلی باشد.
شایع ترین الگو، نوروپاتی محیطی قرینه است که معمولا از انگشتان و کف پا شروع می شود و به تدریج به سمت ساق بالا می رود. دست ها معمولا دیرتر درگیر می شوند. اگر گزگز از ابتدا فقط یک دست، فقط یک پا یا یک ناحیه محدود را درگیر کرده باشد، تشخیص های دیگری هم باید جدی گرفته شوند.
برای دیدن جای این عارضه در کل بیماری، نقشه عوارض دیابت و زمان غربالگری توضیح می دهد چرا چشم، کلیه، اعصاب و پا حتی پیش از ایجاد علامت به پیگیری نیاز دارند.
در نوروپاتی محیطی دیابتی، علائم معمولا از دورترین قسمت اندام یعنی انگشتان پا شروع می شوند. بعضی افراد آن را به شکل مورمور، سوزن سوزن شدن، داغی، برق گرفتگی یا درد تیرکشنده توصیف می کنند.
الگوی رایج دوطرفه و نسبتا قرینه است. یعنی هر دو پا درگیر می شوند و علائم به تدریج به سمت بالا پیش می روند. وقتی آسیب بیشتر شود، دست ها هم ممکن است درگیر شوند؛ الگویی که گاهی به آن توزیع جوراب و دستکش گفته می شود.
علائم دردناک در برخی افراد شب ها بیشتر آزاردهنده اند. حتی تماس ملحفه با پا ممکن است دردناک باشد. در فرد دیگری برعکس، مشکل اصلی درد نیست بلکه کم شدن حس است.
هر دو مهم اند، اما بی حسی یک خطر پنهان دارد. درد معمولا فرد را وادار می کند پای خود را بررسی کند، اما کاهش حس می تواند باعث شود تاول، بریدگی، سوختگی یا فشار کفش بدون هشدار باقی بماند.
گاهی فرد تصور می کند چون درد قبلی کمتر شده عصب بهتر شده است، در حالی که کاهش درد ممکن است همراه با بیشتر شدن کاهش حس باشد. بنابراین تغییر از سوزش شدید به بی حسی کامل لزوما نشانه بهبود نیست.
اگر حس محافظتی پا کم شده باشد، بررسی روزانه پوست و کفش اهمیت بیشتری پیدا می کند.
خیر. وجود دیابت احتمال نوروپاتی را بالا می برد، اما هر گزگز یا بی حسی را نباید خودکار به دیابت نسبت داد.
علت های دیگری که ممکن است علائم مشابه بدهند شامل این موارد هستند:
این موضوع از نظر درمان مهم است، چون بعضی علت های غیر دیابتی قابل اصلاح اند. تشخیص درست نباید فقط بر سابقه دیابت تکیه کند.
مصرف طولانی متفورمین می تواند در بعضی افراد با کاهش ویتامین B12 همراه باشد. کمبود B12 نیز خودش می تواند کم خونی و علائم عصبی مثل گزگز یا بی حسی ایجاد کند.
به همین دلیل در فردی که متفورمین را طولانی مدت مصرف می کند و همزمان کم خونی یا نوروپاتی دارد، بررسی B12 می تواند منطقی باشد.
اما نتیجه این نیست که همه مصرف کنندندگان متفورمین باید بدون آزمایش یا ارزیابی، مکمل B12 بخورند. اگر کمبود وجود دارد باید علت و شدت آن مشخص شود و درمان متناسب انجام شود. مصرف خودکار مکمل می تواند مسئله اصلی را پنهان کند یا توقع غیرواقعی درباره درمان درد عصبی ایجاد کند.
نوروپاتی دیابتی فقط یک نوع آسیب عصبی نیست.
شایع ترین نوع است و بیشتر پاها و ساق ها و گاهی دست ها را درگیر می کند. درد، سوزش، گزگز، بی حسی، حساسیت به لمس، اختلال تعادل و کاهش حس دما از علائم آن هستند.
این نوع اعصابی را درگیر می کند که عملکردهای خودکار بدن را کنترل می کنند. نشانه ها ممکن است شامل سرگیجه هنگام ایستادن، تغییر ضربان قلب، اختلال تعریق، سیری زودرس، مشکلات گوارشی، اختلال مثانه، اختلال عملکرد جنسی یا کاهش توانایی حس کردن افت قند باشند.
یک عصب خاص درگیر می شود. تونل کارپال نمونه ای شناخته شده از گیر افتادگی عصب در افراد مبتلا به دیابت است. بعضی نوروپاتی های کانونی ناگهانی شروع می شوند و ممکن است در طول هفته ها یا ماه ها بهتر شوند.
کمتر شایع است و معمولا با درد ناگهانی ران، لگن یا باسن و سپس ضعف پا همراه می شود. اغلب یک سمت بیشتر درگیر است و بلند شدن از صندلی می تواند دشوار شود.
این تفاوت ها مهم اند، چون هر علامت عصبی در دیابت همان نوروپاتی محیطی شایع نیست.
تشخیص معمولا با شرح حال و معاینه عصبی شروع می شود. پزشک به محل علائم، تقارن، زمان شروع، سرعت پیشرفت و وجود ضعف یا علائم خودکار توجه می کند.
در معاینه ممکن است موارد زیر بررسی شوند:
مونوفیلامان بیشتر برای پیدا کردن پاهایی مهم است که حس محافظتی خود را از دست داده اند و در معرض زخم هستند؛ طبیعی بودن این تست به تنهایی همه انواع آسیب عصبی اولیه را رد نمی کند.
در دیابت نوع ۲، ارزیابی نوروپاتی از زمان تشخیص توصیه می شود، چون بیماری ممکن است پیش از تشخیص برای مدتی وجود داشته باشد.
در دیابت نوع ۱، غربالگری معمولا پنج سال پس از تشخیص شروع می شود.
پس از آن، ارزیابی دست کم سالانه مطرح است. این بررسی باید حتی در فرد بدون درد یا گزگز انجام شود، چون بخشی از نوروپاتی های محیطی ممکن است بدون علامت باشند.
خیر. در الگوی معمول نوروپاتی دیابتی، شرح حال و معاینه بالینی اغلب اطلاعات کافی برای تشخیص اولیه می دهند.
نوار عصب و عضله، بررسی هدایت عصبی یا ارجاع به متخصص مغز و اعصاب بیشتر زمانی مطرح می شود که الگو غیرمعمول باشد، مثلا:
هدف این است که علت دیگری که نیاز به درمان متفاوت دارد از دست نرود.
آزمایش ها برای همه یکسان نیستند، اما بسته به شرح حال ممکن است بررسی هایی مثل ویتامین B12، عملکرد تیروئید، عملکرد کلیه و بعضی آزمایش های دیگر درخواست شوند.
اگر فرد دارویی مصرف می کند که می تواند به عصب آسیب بزند، سابقه مصرف زیاد الکل دارد، جراحی متابولیک داشته یا علائم غیرمعمول دارد، دامنه بررسی ممکن است تغییر کند.
آزمایش بیشتر همیشه به معنی بهتر بودن تشخیص نیست. انتخاب تست باید از الگوی علائم و معاینه بیاید.
در حال حاضر درمان مشخصی که آسیب عصبی ایجاد شده در نوروپاتی محیطی دیابتی را به شکل قابل اعتماد برگرداند وجود ندارد.
کنترل مناسب قند می تواند در دیابت نوع ۱ از ایجاد نوروپاتی پیشگیری یا آن را به تاخیر بیندازد و در نوع ۲ می تواند سرعت پیشرفت را کمتر کند. کنترل فشار خون، چربی خون، وزن و مصرف دخانیات نیز در کاهش خطر و پیشرفت آسیب اهمیت دارند.
اما درمان درد با ترمیم عصب یک مفهوم نیست. ممکن است درد با دارو بهتر شود بدون اینکه حس محافظتی پا برگشته باشد.
بعضی انواع کانونی یا پروگزیمال می توانند در طول ماه ها یا سال ها تا حدی بهبود پیدا کنند، بنابراین جمله «همه آسیب عصبی همیشه غیرقابل برگشت است» هم بیش از حد ساده است.
درد عصبی ممکن است به شکل سوزش، تیر کشیدن، برق گرفتگی یا درد با لمس بسیار سبک بروز کند و خواب و فعالیت روزانه را مختل کند.
برای درد نوروپاتیک، پزشک ممکن است از گروه هایی مثل گاباپنتینوئیدها، داروهای مهارکننده بازجذب سروتونین و نوراپی نفرین، بعضی داروهای ضدافسردگی سه حلقه ای یا داروهای مسدودکننده کانال سدیم استفاده کند.
انتخاب دارو به سن، بیماری کلیوی، احتمال خواب آلودگی، خطر افتادن، سایر داروها، وضعیت قلب و خلق و خواب فرد بستگی دارد. به همین دلیل یک «بهترین قرص برای سوزش پای دیابتی» برای همه وجود ندارد.
اگر یک گروه دارویی موثر نباشد یا عارضه زیادی ایجاد کند، پزشک ممکن است گروه دیگری را امتحان کند یا در بعضی موارد از ترکیب درمان ها استفاده کند.
این صفحه عمدا وارد دوز و نسخه دارویی نمی شود.
وقتی حس درد و فشار کم شده، آسیب کوچک ممکن است دیر دیده شود. بررسی روزانه پا در این شرایط فقط توصیه جانبی نیست؛ بخشی از پیشگیری از زخم است.
هر روز کف پا، بین انگشتان، پاشنه و اطراف ناخن ها را از نظر تاول، بریدگی، قرمزی، ترک، پینه یا تغییر رنگ بررسی کنید. داخل کفش را هم قبل از پوشیدن نگاه کنید.
پابرهنه راه نروید و از کیسه آب گرم، بخاری یا آب بسیار داغ برای گرم کردن پا استفاده نکنید، چون کاهش حس می تواند سوختگی را پنهان کند.
اگر زخم یا تاول ایجاد شده است، مراقبت از پا وقتی حس درد کمتر شده است توضیح می دهد چه اقداماتی ایمن اند و چه نشانه هایی نیاز به رسیدگی سریع دارند.
کاهش حس کف پا و اختلال در حس موقعیت مفاصل می توانند مغز را از بخشی از اطلاعات لازم برای تعادل محروم کنند. ضعف عضله و مشکلات بینایی نیز ممکن است همزمان وجود داشته باشند.
اگر راه رفتن نامطمئن شده، چند بار زمین خورده اید یا برای بلند شدن و حرکت کردن ضعف جدید دارید، ارزیابی فقط به کنترل درد محدود نمی شود. قدرت عضله، تعادل، کفش، بینایی و داروهایی که خواب آلودگی ایجاد می کنند هم باید بررسی شوند.
فیزیوتراپی در بعضی افراد می تواند برای قدرت، تعادل و ایمنی راه رفتن مفید باشد.
آسیب اعصاب خودکار می تواند اندام های داخلی را درگیر کند و گاهی علائم آن به آسانی با مشکلات دیگر اشتباه گرفته می شوند.
نمونه ها شامل این موارد هستند:
این علائم اختصاصی دیابت نیستند و هر کدام تشخیص افتراقی خود را دارند. هدف از شناخت آنها این است که مشکل به «عادی بودن دیابت» نسبت داده نشود و قابل بررسی باقی بماند.
نوروپاتی محیطی کلاسیک معمولا آهسته، دوطرفه و از پاها شروع می شود. علائم زیر دلیل خوبی برای بررسی زودتر علت های دیگر هستند:
ضعف ناگهانی یک سمت بدن یا اختلال گفتار می تواند نشانه سکته باشد و باید فوری ارزیابی شود، نه اینکه به نوروپاتی نسبت داده شود.
مراجعه زودتر مهم است اگر:
اگر درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس، غش یا علائم عصبی ناگهانی مثل ضعف یک طرفه ایجاد شده، موضوع را فقط به نوروپاتی خودکار نسبت ندهید و اقدام فوری پزشکی انجام دهید.
برای موضوعات نزدیک متابولیک و هورمونی، دیگر مطالب داخلی و غدد مسیرهای مرتبط را کنار هم قرار می دهد.
اول الگوی علامت را مشخص کنید: از پاها شروع شده یا دست ها؟ دوطرفه است یا یک طرفه؟ آهسته پیش رفته یا ناگهانی؟ درد دارید یا بیشتر حس از بین رفته است؟
بعد، پا را از نظر زخم و آسیب بررسی کنید و فهرست داروها، مدت دیابت و آخرین وضعیت قند را همراه داشته باشید. اگر متفورمین طولانی مدت مصرف می کنید و نوروپاتی یا کم خونی دارید، بررسی B12 می تواند بخشی از ارزیابی باشد.
هدف فقط نام گذاشتن روی گزگز نیست. باید مشخص شود آیا الگوی نوروپاتی دیابتی وجود دارد، علت قابل درمان دیگری مطرح است، حس محافظتی پا از بین رفته یا درد نیاز به درمان اختصاصی دارد.
نوروپاتی زمانی بهتر مدیریت می شود که همزمان سه موضوع دیده شوند: جلوگیری از آسیب بیشتر، کنترل علائم و محافظت از پای کم حس. تمرکز فقط روی سوزش یا فقط روی عدد قند، بخشی از مسئله را جا می اندازد.
پاسخ کوتاه به سؤالهایی که معمولاً درباره این موضوع جستجو میشوند
Oral and Topical Treatment of Painful Diabetic Polyneuropathy: Practice Guideline Update Summary: Report of the AAN Guideline Subcommittee
Raymond Price; Don Smith; Gary Franklin; Gary Gronseth; Michael Pignone; William S. David; Carmel Armon; Bruce A. Perkins; Vera Bril; Alexander Rae-Grant; John Halperin; Nicole Licking; Mary Dolan O'Brien; Scott R. Wessels; Leslie C. MacGregor; Kenneth Fink; Lawrence B. Harkless; Lindsay Colbert; Brian C. Callaghan
Neurology / American Academy of Neurology · ۲۰۲۲
Diabetic Neuropathy
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases / National Institutes of Health · ۲۰۱۸
12. Retinopathy, Neuropathy, and Foot Care: Standards of Care in Diabetes—2026
American Diabetes Association Professional Practice Committee for Diabetes
Diabetes Care / American Diabetes Association · ۲۰۲۶
سفید سیاه یک رسانه سلامت فارسی است که با هدف ارائه اطلاعات علمی، قابل فهم و کاربردی درباره بیماریها، تغذیه، سلامت روان، سبک زندگی و مراقبتهای روزمره فعالیت میکند. محتوای منتشرشده در این وبسایت بر پایه منابع معتبر علمی تهیه میشود و صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد.
بیشتر درباره ما بخوانیدهنوز دیدگاهی ثبت نشده است
اولین نفری باشید که تجربه یا پرسش خود را به اشتراک میگذارد.
