برونشیت حاد و مزمن چه تفاوتی دارند و چه زمانی باید مراجعه کرد؟

برونشیت التهاب نایژه ها یا راه های هوایی بزرگی است که هوا را به ریه ها می رسانند. نوع حاد معمولاً کوتاه مدت و اغلب ویروسی است؛ نوع مزمن با سرفه خلط دار طولانی و التهاب مداوم راه های هوایی همراه است. اگر سرفه بیش از سه هفته ادامه پیدا کند، شدیدتر شود یا با تنگی نفس، درد قفسه سینه و خون همراه باشد، باید بررسی پزشکی انجام شود.

#برونشیت التهاب نایژه هاست، نه خود کیسه های هوایی ریه

نایژه ها لوله هایی هستند که هوا را پس از عبور از نای به داخل ریه ها هدایت می کنند. در برونشیت، دیواره این راه های هوایی ملتهب و متورم می شود و ممکن است مخاط بیشتری تولید کند؛ در نتیجه، سرفه با یا بدون خلط، احساس گرفتگی سینه، خس خس یا تنگی نفس ایجاد می شود.

عبارت «برونشیت ریه» در گفت وگوی روزمره رایج است، اما توصیف دقیق تر آن التهاب نایژه های داخل ریه است. برونشیت با ذات الریه یکسان نیست؛ زیرا در ذات الریه، کیسه های هوایی و بافت ریه درگیر می شوند.

جایگاه برونشیت در میان عفونت های تنفسی و انواع سرفه زمانی روشن تر می شود که محل درگیری، مدت بیماری و شدت تنفس در کنار هم بررسی شوند.

#برونشیت حاد و مزمن دو مرحله از یک بیماری نیستند

مهم ترین نکته برای فهم برونشیت این است که نوع حاد و مزمن فقط از نظر طول مدت با یکدیگر تفاوت ندارند. علت، روند بیماری و معنای پزشکی آن ها نیز متفاوت است.

برونشیت حاد معمولاً پس از چند هفته برطرف می شود. برونشیت مزمن یک بیماری مستقل و طولانی مدت است و نباید آن را صرفاً برونشیت حادی دانست که دیر خوب شده است.

#برونشیت حاد معمولاً پس از یک عفونت ویروسی ایجاد می شود

برونشیت حاد اغلب پس از سرماخوردگی، آنفولانزا، RSV، کووید یا یک عفونت ویروسی مشابه آغاز می شود. ویروس باعث التهاب نایژه ها و افزایش ترشح مخاط می شود و سرفه ممکن است پس از کاهش گلودرد، آبریزش بینی یا بدن درد همچنان ادامه پیدا کند.

عفونت باکتریایی می تواند در موارد محدودی نقش داشته باشد، اما بیشتر موارد برونشیت حاد ویروسی اند. دود سیگار، آلودگی هوا، گردوغبار و بخارات شیمیایی نیز ممکن است نایژه ها را تحریک کنند و علائمی شبیه برونشیت ایجاد یا آن را تشدید کنند.

#برونشیت مزمن با التهاب پایدار راه های هوایی همراه است

برونشیت مزمن معمولاً با سرفه خلط داری تعریف می شود که دست کم سه ماه در سال و در دو سال متوالی وجود داشته باشد، البته پس از آنکه علت های دیگر سرفه کنار گذاشته شوند. این وضعیت یکی از انواع یا تظاهرات اصلی بیماری مزمن انسدادی ریه است.

مهم ترین عامل خطر برونشیت مزمن مصرف سیگار یا تماس مداوم با دود سیگار است. تماس طولانی با آلودگی هوا، بخارات شیمیایی و بعضی گردوغبارهای شغلی نیز می تواند در التهاب مزمن راه های هوایی نقش داشته باشد.

نشانه های برونشیت مزمن ممکن است به تدریج بیشتر شوند و شامل سرفه خلط دار روزانه، تنگی نفس هنگام فعالیت، خس خس و کاهش تحمل فعالیت باشند. این صفحه وارد درمان کامل COPD نمی شود؛ زیرا ارزیابی و برنامه مراقبتی آن به عملکرد ریه، شدت علائم و شرایط هر فرد بستگی دارد.

#سرفه علامت اصلی برونشیت است

سرفه در هر دو نوع حاد و مزمن دیده می شود، اما مدت و الگوی آن متفاوت است.

علائم احتمالی برونشیت عبارت اند از:

• سرفه خشک یا همراه خلط
• احساس وجود مخاط در سینه
• خس خس
• تنگی نفس خفیف
• ناراحتی یا درد عضلانی قفسه سینه در اثر سرفه
• خستگی
• گلودرد یا گرفتگی بینی در شروع نوع حاد
• تب خفیف یا بدن درد
• کاهش تحمل فعالیت در نوع مزمن

وجود خلط زرد یا سبز به تنهایی ثابت نمی کند که برونشیت باکتریایی است یا فرد به آنتی بیوتیک نیاز دارد. رنگ خلط باید همراه با مدت بیماری، تب، وضعیت تنفس و حال عمومی تفسیر شود.

#علائم برونشیت حاد معمولاً طی چند هفته کاهش می یابند

علائم برونشیت حاد معمولاً کمتر از سه هفته ادامه دارند، اما سرفه ممکن است تا سه یا چهار هفته باقی بماند. این ادامه سرفه لزوماً به معنای باقی ماندن عفونت یا نیاز به آنتی بیوتیک نیست؛ التهاب و حساسیت راه های هوایی ممکن است برای مدتی ادامه پیدا کند.

روند معمول باید رو به بهبود باشد:

• تعداد حمله های سرفه کمتر شود.
• تب و بدن درد کاهش پیدا کنند.
• خواب و فعالیت روزانه بهتر شوند.
• تنگی نفس یا خس خس بیشتر نشوند.
• علامت تازه و نگران کننده ایجاد نشود.

اگر سرفه پس از سه هفته همچنان بدون بهبود ادامه دارد، بررسی زمان مراجعه برای سرفه ای که قطع نمی شود می تواند مشخص کند چه زمانی ادامه انتظار مناسب نیست.

#برونشیت حاد معمولاً به آنتی بیوتیک نیاز ندارد

چون بیشتر موارد برونشیت حاد ویروسی اند، آنتی بیوتیک معمولاً حال عمومی را بهتر نمی کند و تأثیر قابل توجهی بر مدت سرفه ندارد. مصرف بی دلیل آنتی بیوتیک می تواند باعث عوارض دارویی و افزایش مقاومت میکروبی شود.

این موضوع به معنای بی اهمیت بودن تمام سرفه ها نیست. بعضی بیماری ها مانند ذات الریه یا سیاه سرفه می توانند علائمی شبیه برونشیت ایجاد کنند و ممکن است درمان متفاوتی داشته باشند. تصمیم درباره آنتی بیوتیک باید براساس معاینه، شدت بیماری و تشخیص پزشک گرفته شود.

این صفحه وارد نام داروها، مقدار مصرف یا درمان تفصیلی برونشیت نمی شود؛ زیرا هدف آن شناخت بیماری، تفاوت دو نوع و زمان مراجعه است.

#برونشیت و ذات الریه ممکن است علائم مشابهی داشته باشند

سرفه، خلط، تب و ناراحتی قفسه سینه ممکن است هم در برونشیت و هم در ذات الریه دیده شوند. تفاوت اصلی در محل درگیری است: برونشیت بیشتر نایژه ها را درگیر می کند، درحالی که ذات الریه مربوط به کیسه های هوایی و بافت ریه است.

احتمال ذات الریه زمانی بیشتر مطرح می شود که علائمی مانند تب بالا، تنفس سریع، تنگی نفس قابل توجه، افت اکسیژن، گیجی یا درد قفسه سینه هنگام نفس عمیق وجود داشته باشند. بااین حال، تشخیص خانگی بر اساس یک علامت یا رنگ خلط امکان پذیر نیست.

برونشیت حاد لزوماً «به ذات الریه تبدیل نمی شود». ممکن است پنومونی از ابتدا به اشتباه برونشیت تصور شده باشد یا یک عفونت تنفسی زمینه ایجاد پنومونی را فراهم کند؛ به همین دلیل، بدترشدن علائم پس از بهبود اولیه باید بررسی شود.

#برونشیت حاد ممکن است واگیردار باشد، اما برونشیت مزمن نه

خود التهاب نایژه ها از فردی به فرد دیگر منتقل نمی شود. اگر برونشیت حاد ناشی از یک ویروس تنفسی باشد، همان ویروس می تواند از راه سرفه، عطسه، تماس نزدیک یا دست آلوده منتقل شود.

برونشیت مزمن معمولاً ناشی از التهاب طولانی مدت و تماس با مواد محرک است و مسری نیست. بااین حال، فرد مبتلا به برونشیت مزمن ممکن است هم زمان به یک عفونت ویروسی یا باکتریایی واگیردار مبتلا شود.

برای کاهش انتقال عفونت های ایجادکننده برونشیت حاد:

• هنگام سرفه و عطسه دهان و بینی را بپوشانید.
• دست ها را مرتب بشویید.
• فضای بسته را تهویه کنید.
• در زمان تب و بدحالی تماس نزدیک را محدود کنید.
• از لیوان، حوله و وسایل شخصی مشترک استفاده نکنید.

#پزشک برونشیت را با شرح حال و معاینه بررسی می کند

تشخیص برونشیت معمولاً با بررسی زمان شروع سرفه، علائم عفونت اخیر، وجود خلط، خس خس، تنگی نفس، مصرف دخانیات و بیماری های زمینه ای آغاز می شود.

در معاینه ممکن است موارد زیر بررسی شوند:

• تعداد و کیفیت تنفس
• دمای بدن
• ضربان قلب
• سطح اکسیژن
• صدای ریه ها
• وجود خس خس یا صداهای غیرعادی
• وضعیت عمومی و سطح هوشیاری

همه بیماران به آزمایش یا عکس ریه نیاز ندارند. اگر احتمال ذات الریه، بیماری مزمن ریه یا علت دیگری برای سرفه مطرح باشد، ممکن است عکس قفسه سینه، آزمایش خون یا بررسی عملکرد ریه درخواست شود.

در برونشیت مزمن، آزمایش عملکرد ریه اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا باید وجود انسداد پایدار جریان هوا و احتمال COPD بررسی شود.

#چه زمانی باید برای برونشیت وقت معاینه گرفت؟

مراجعه برنامه ریزی شده مناسب تر است اگر:

• سرفه بیش از دو تا سه هفته ادامه پیدا کرده است.
• سرفه به جای کاهش، شدیدتر می شود.
• تب بیش از چند روز ادامه دارد.
• حمله های برونشیت مرتب تکرار می شوند.
• خس خس یا تنگی نفس جدید ایجاد شده است.
• سرفه خواب یا فعالیت روزانه را مختل کرده است.
• فرد بیماری قلبی، ریوی یا ضعف سیستم ایمنی دارد.
• سابقه طولانی مصرف سیگار یا تماس شغلی با گردوغبار وجود دارد.
• سرفه خلط دار برای ماه ها تکرار می شود.
• علائم پس از بهترشدن دوباره برگشته اند.

تب حدود ۴۰ درجه یا بالاتر، تب بیش از پنج روز یا سرفه ای که بیش از سه هفته ادامه دارد نیز از مواردی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی را بیشتر می کنند.

#کدام علائم نیازمند اقدام فوری اند؟

در این شرایط منتظر نوبت معمول یا بهبود خودبه خودی نمانید:

• تنگی نفس شدید یا تلاش واضح برای نفس کشیدن
• ناتوانی در کامل کردن جمله به دلیل کمبود نفس
• کبودی یا خاکستری شدن لب ها و صورت
• درد یا فشار شدید و مداوم قفسه سینه
• گیجی، کاهش هوشیاری یا دشواری بیدارشدن
• سرفه خونی
• افت واضح سطح اکسیژن
• تنفس بسیار سریع
• بدترشدن سریع وضعیت عمومی

این علائم ممکن است نشان دهند که مشکل فقط التهاب خفیف نایژه ها نیست و تنفس یا اکسیژن رسانی دچار اختلال شده است.

#در کودکان، نحوه تنفس از نوع سرفه مهم تر است

کودکان ممکن است پس از یک سرماخوردگی دچار سرفه و التهاب نایژه ها شوند، اما نمی توانند تنگی نفس یا درد را همیشه دقیق توضیح دهند.

در کودک به این نشانه ها توجه کنید:

• تنفس سریع یا سخت
• فرورفتن پوست میان یا زیر دنده ها
• بازشدن پره های بینی هنگام تنفس
• کبودی لب ها
• ناتوانی در نوشیدن یا کاهش ادرار
• بی حالی یا خواب آلودگی غیرعادی
• تب طولانی
• حمله های شدید سرفه همراه استفراغ یا تغییر رنگ صورت

نوزاد زیر سه ماه با دمای ۳۸ درجه یا بالاتر باید فوراً توسط پزشک ارزیابی شود. همچنین داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی برای کودکان خردسال می توانند عوارض جدی داشته باشند و نباید خودسرانه مصرف شوند.

#برونشیت مزمن را نباید با سرفه طول کشیده پس از سرماخوردگی اشتباه گرفت

سرفه ای که سه یا چهار هفته بعد از یک عفونت ادامه دارد، به خودی خود برونشیت مزمن محسوب نمی شود. تعریف برونشیت مزمن به سرفه خلط دار طولانی و تکرارشونده در بازه چندماهه و چندساله مربوط است.

از طرف دیگر، فردی که سال ها سرفه صبحگاهی، خلط و کم آوردن نفس دارد نباید تصور کند که هر بار فقط «سرما خورده» است. این الگو می تواند به بررسی عملکرد ریه و ارزیابی COPD نیاز داشته باشد.

#پیگیری روند علائم تصمیم گیری را دقیق تر می کند

برای چند روز می توان این موارد را ثبت کرد:

• تاریخ شروع سرفه
• خشک یا خلط دار بودن
• شدت خس خس یا تنگی نفس
• دمای بدن
• زمان هایی که سرفه بیشتر می شود
• تأثیر بیماری بر خواب و فعالیت
• روند بهتر یا بدترشدن
• سابقه عفونت های مشابه
• مصرف سیگار یا تماس با دود

محتواهای تخصصی مربوط به برونشیت، سرفه و بیماری های دستگاه تنفسی در بخش مطالب ریه و تنفس براساس مسئله اصلی کاربر و محل درگیری از یکدیگر تفکیک شده اند.