راهنمای کشیدن دندان و دندان عقل؛ از تصمیم تا بهبود

کشیدن دندان معمولاً زمانی انجام می شود که دندان به دلیل پوسیدگی، شکستگی، عفونت، بیماری شدید لثه یا وضعیت نامناسب دندان عقل قابل نگهداری نباشد. بیشتر موارد با بی حسی موضعی انجام می شوند. تشکیل و حفظ لخته خون در محل دندان، مهم ترین بخش شروع ترمیم زخم است.

#کشیدن دندان باید آخرین انتخاب منطقی باشد

دندان طبیعی معمولاً بهترین وسیله برای جویدن و حفظ شکل استخوان فک است. به همین دلیل، درد، عفونت یا شکستگی دندان به تنهایی به این معنی نیست که حتماً باید آن را خارج کرد. گاهی ترمیم، عصب کشی، روکش یا درمان لثه می تواند دندان را برای مدت قابل قبولی نگه دارد.

از طرف دیگر، نگه داشتن هر دندانی نیز همیشه تصمیم درستی نیست. اگر مقدار کافی از بافت سالم باقی نمانده باشد، شکستگی تا زیر لثه یا ریشه ادامه پیدا کرده باشد یا عفونت با درمان قابل کنترل نباشد، باقی ماندن دندان می تواند درد و عفونت را ادامه دهد یا به بافت های اطراف آسیب برساند.

هدف این نیست که دندان به هر قیمتی حفظ یا سریع کشیده شود؛ هدف، انتخاب روشی است که در بلندمدت برای سلامت دهان مناسب تر باشد. جزئیات کشیدن یا نگه داشتن دندان باید بر اساس امکان ترمیم، وضعیت لثه و استخوان، شرایط عمومی فرد و برنامه جایگزینی دندان بررسی شود.

#تصمیم به کشیدن دندان چگونه گرفته می شود؟

این تصمیم با کنار هم گذاشتن علائم، معاینه و تصویر رادیوگرافی گرفته می شود. عکس دندان می تواند شکل و تعداد ریشه ها، میزان عفونت اطراف ریشه، تحلیل استخوان و نزدیکی دندان به عصب یا سینوس را نشان دهد؛ اما عکس به تنهایی کافی نیست.

دندان پزشک معمولاً موارد زیر را بررسی می کند:

• چه مقدار از تاج و ریشه سالم باقی مانده است؟
• آیا پوسیدگی یا شکستگی قابل ترمیم است؟
• آیا عصب کشی و روکش می تواند نتیجه قابل اعتمادی داشته باشد؟
• لثه و استخوان نگهدارنده دندان چه وضعیتی دارند؟
• آیا دندان لق است یا در جویدن نقش مؤثری دارد؟
• آیا عفونت به بافت اطراف گسترش یافته است؟
• نگه داشتن دندان چه اثری بر دندان های مجاور یا برنامه درمانی آینده دارد؟

پوسیدگی بسیار عمیق و غیرقابل ترمیم، شکستگی عمودی ریشه، بیماری پیشرفته لثه همراه با از دست رفتن شدید استخوان، عفونت درمان ناپذیر و بعضی دندان های نهفته یا مزاحم از دلایل احتمالی خارج کردن دندان هستند. بررسی دقیق زمانی که کشیدن دندان واقعاً لازم می شود کمک می کند درد به تنهایی معیار تصمیم گیری نباشد.

#پیش از کشیدن دندان چه اطلاعاتی اهمیت دارد؟

پیش از شروع، دندان پزشک باید از بیماری ها، حساسیت های دارویی و تمام داروها و مکمل های مصرفی شما اطلاع داشته باشد. این اطلاعات می تواند بر خونریزی، احتمال عفونت، انتخاب بی حسی و روند ترمیم زخم اثر بگذارد.

موارد مهم شامل داروهای رقیق کننده خون، سابقه خونریزی غیرعادی، دیابت، بیماری های قلبی، نقص ایمنی، بیماری کبد یا کلیه، بارداری و مصرف بعضی داروهای مربوط به پوکی استخوان یا درمان سرطان است. هیچ دارویی، به ویژه داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت، نباید بدون هماهنگی با پزشک تجویزکننده قطع شود.

اگر فقط بی حسی موضعی استفاده شود، معمولاً دستورهای مربوط به خوردن و آشامیدن با زمانی که آرام بخشی یا بیهوشی برنامه ریزی شده متفاوت است. بنابراین باید همان دستور مرکز درمانی را رعایت کرد، نه یک توصیه عمومی اینترنتی.

#کشیدن ساده و کشیدن جراحی چه تفاوتی دارند؟

اگر قسمت کافی از دندان بالای لثه دیده شود و دسترسی مناسبی داشته باشد، ممکن است با کشیدن ساده خارج شود. در این روش، دندان پس از بی حسی با ابزار مخصوص لق و از حفره خارج می شود.

اگر دندان زیر لثه یا استخوان قرار گرفته، شکسته یا نهفته باشد، ممکن است به جراحی نیاز باشد. در جراحی، گاهی لثه کنار زده می شود، مقدار محدودی از استخوان برداشته می شود یا دندان به چند قسمت تقسیم می شود تا با فشار کمتر خارج شود. در پایان نیز ممکن است بخیه زده شود.

بی حسی موضعی باید درد تیز را مهار کند، هرچند احساس فشار و حرکت ممکن است باقی بماند. اگر حین کار درد احساس شود، باید همان لحظه به دندان پزشک اطلاع داد. شرح کامل مراحل کشیدن دندان و میزان درد آن از معاینه و بی حسی تا گذاشتن گاز استریل، به آمادگی بهتر برای روز درمان کمک می کند.

#دندان عقل فقط به دلیل وجود داشتن کشیده نمی شود

دندان عقل آخرین دندان آسیای بزرگ است و معمولاً در انتهای فک قرار دارد. بعضی دندان های عقل کاملاً رویش پیدا می کنند، در جویدن نقش دارند و مانند دندان های دیگر تمیز می شوند. چنین دندانی ممکن است فقط به معاینه های دوره ای نیاز داشته باشد.

مشکل زمانی ایجاد می شود که فضای کافی برای رویش وجود نداشته باشد، بخشی از دندان زیر لثه بماند یا دندان با زاویه نامناسب به دندان کناری تکیه کند. این وضعیت می تواند باعث گیرکردن غذا، التهاب مکرر لثه، پوسیدگی دندان عقل یا دندان مجاور، آبسه و در مواردی ایجاد کیست شود.

نداشتن درد نیز همیشه سالم بودن دندان عقل را ثابت نمی کند؛ همان طور که نهفته بودن به تنهایی به معنی ضرورت جراحی نیست. تصمیم درباره دندان عقل و زمان مناسب کشیدن آن به وجود بیماری، موقعیت دندان و امکان مراقبت و پیگیری بستگی دارد.

درد یا تورم انتهای فک، بوی بد مداوم، مزه ناخوشایند، سختی بازکردن دهان و التهاب تکرارشونده لثه می تواند نیاز به بررسی داشته باشد. بااین حال، نشانه های دندان عقل نهفته ممکن است با پوسیدگی دندان مجاور، مشکلات لثه یا حتی درد مفصل فک اشتباه شوند و برای تشخیص معمولاً معاینه و تصویر رادیوگرافی لازم است.

#بعد از خارج شدن دندان، ترمیم زخم چگونه شروع می شود؟

پس از خارج شدن دندان، حفره ای در لثه و استخوان باقی می ماند که به آن حفره دندان یا ساکت گفته می شود. در این محل خون جمع می شود و لخته تشکیل می دهد. لخته مانند یک پوشش طبیعی از استخوان و پایانه های عصبی محافظت می کند و بستر اولیه رشد بافت جدید است.

به تدریج بافت نرم روی محل رشد می کند و استخوان زیر آن بازسازی می شود. بسته شدن سطح لثه سریع تر از ترمیم کامل استخوان اتفاق می افتد؛ بنابراین ممکن است ظاهر زخم بهتر شده باشد، اما بخش های عمیق تر همچنان در حال ترمیم باشند.

هدف مراقبت های روزهای اول این است که خونریزی کنترل شود، لخته سر جای خود بماند و زخم بدون آلودگی و فشار اضافه بهبود پیدا کند.

#در روزهای اول چگونه از محل کشیدن محافظت کنیم؟

اصول مراقبت بعد از کشیدن دندان از لحظه خروج از مطب آغاز می شود. گاز استریل باید طبق مدت و روشی که دندان پزشک گفته روی محل نگه داشته شود. جویدن گاز، تعویض مکرر آن یا برداشتن زودهنگامش ممکن است کنترل خونریزی را دشوار کند.

در ۲۴ ساعت اول معمولاً باید از شست وشوی شدید دهان، تف کردن با فشار، مکیدن با نی و دست کاری محل با زبان یا انگشت خودداری شود. این حرکات می توانند لخته را جابه جا کنند. سیگار، قلیان و ویپ نیز ترمیم زخم را کند می کنند و احتمال عوارض را بالا می برند.

مسواک زدن دندان های دیگر معمولاً ادامه پیدا می کند، اما باید نزدیک محل زخم با احتیاط رفتار کرد. زمان شروع شست وشوی ملایم با آب نمک یا دهان شویه باید بر اساس دستور دندان پزشک باشد، به خصوص اگر بخیه وجود دارد.

بعد از جراحی دندان عقل ممکن است تورم، محدودیت بازشدن دهان و نیاز به استراحت بیشتر باشد. مراقبت بعد از جراحی دندان عقل باید بر اساس دشواری جراحی، وضعیت بخیه و دستور جراح تنظیم شود و الزاماً با یک کشیدن ساده یکسان نیست.

#بعد از کشیدن دندان چه بخوریم؟

در شروع بهبود، غذا باید نرم، بدون دانه های ریز و با دمای خنک یا ولرم باشد. ماست ساده، پوره نرم، سوپ ولرم و تخم مرغ نرم از انتخاب هایی هستند که معمولاً به جویدن زیادی نیاز ندارند. تا زمانی که بی حسی کاملاً برطرف نشده، خوردن می تواند باعث گازگرفتن ناخواسته گونه، لب یا زبان شود.

غذاهای بسیار داغ ممکن است خونریزی را بیشتر کنند و خوراکی های سفت، ترد، چسبنده یا دانه دار می توانند به محل زخم فشار وارد کنند یا داخل حفره گیر کنند. بهتر است جویدن از سمت مقابل انجام شود و بازگشت به غذای عادی تدریجی باشد.

انتخاب دقیق غذاهای مناسب بعد از کشیدن دندان به نوع کشیدن، تعداد دندان های خارج شده، محل جراحی و راحتی فرد هنگام جویدن بستگی دارد.

#درد، تورم و خونریزی تا چه اندازه طبیعی است؟

مقداری درد، حساسیت، تورم و خونابه در ساعات ابتدایی قابل انتظار است. پس از جراحی دندان عقل ممکن است تورم در روزهای اول بیشتر باشد؛ اما روند کلی باید پس از رسیدن به اوج، رو به کاهش برود.

بزاق صورتی یا خروج مقدار کمی خونابه با خونریزی فعال و مداوم تفاوت دارد. اگر دهان مرتب از خون قرمز روشن پر می شود یا خونریزی با فشار مستقیم طبق دستور دندان پزشک کنترل نمی شود، باید پیگیری شود. راهنمای خونریزی بعد از کشیدن دندان تا چه زمانی طبیعی است کمک می کند خونابه معمولی با خونریزی نیازمند رسیدگی اشتباه نشود.

درد طبیعی نیز باید به تدریج قابل کنترل تر شود. درد تازه یا شدیدی که یک تا چند روز بعد شروع می شود، رو به افزایش است یا به گوش و شقیقه انتشار پیدا می کند، می تواند نشانه حفره خشک بعد از کشیدن دندان باشد. حفره خشک زمانی رخ می دهد که لخته مناسب تشکیل نشود یا زودتر از موعد از بین برود و استخوان و پایانه های عصبی بدون پوشش بمانند.

حفره خشک الزاماً عفونت نیست و با مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک درمان نمی شود. محل باید توسط دندان پزشک بررسی و در صورت نیاز تمیز و پانسمان شود.

#کدام علائم نیاز به پیگیری سریع تر دارند؟

درد و تورم خفیف پس از درمان طبیعی است، اما شدت و مسیر تغییر علائم اهمیت دارد. اگر به جای کاهش، درد یا تورم بیشتر شود، باید علت بررسی شود.

برای این علائم بهتر است سریع تر با دندان پزشک یا جراح تماس گرفته شود:

• خونریزی فعالی که با فشار مستقیم و رعایت دستورها کنترل نمی شود.
• درد شدید یا رو به افزایش که با روش توصیه شده قابل کنترل نیست.
• تورمی که پس از چند روز بیشتر می شود یا به زیر فک و گردن گسترش پیدا می کند.
• تب، بی حالی، ترشح چرکی یا مزه و بوی ناخوشایند همراه با درد و تورم.
• بی حسی جدید یا ماندگار لب، چانه یا زبان پس از جراحی دندان عقل پایین.
• مشکل قابل توجه در بازکردن دهان، بلع یا تنفس.

مشکل تنفس یا تورم سریع صورت و گردن یک وضعیت عادی بعد از کشیدن دندان نیست و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

#جای خالی دندان کشیده شده چه می شود؟

خارج شدن دندان عقل معمولاً به جایگزینی نیاز ندارد، زیرا در انتهای قوس دندانی قرار گرفته است. درباره دندان های دیگر، تصمیم به محل دندان، وضعیت دندان مقابل، توانایی جویدن و سلامت بقیه دندان ها بستگی دارد.

گاهی باقی ماندن فضای خالی می تواند باعث حرکت تدریجی دندان های مجاور، تغییر تماس دندان مقابل یا کاهش کارایی جویدن شود. بااین حال، همه فضاها الزاماً با یک روش و در یک زمان جایگزین نمی شوند.

بررسی گزینه های جایگزینی معمولاً پس از کنترل عفونت و ارزیابی ترمیم اولیه انجام می شود. ایمپلنت، بریج یا پروتز متحرک هرکدام شرایط خاص خود را دارند و انتخاب میان آن ها باید جدا از تصمیم اولیه برای خارج کردن دندان انجام شود.

برای تصمیم مطمئن، قدم بعدی چیست؟

اگر دندان دردناک، شکسته، لق یا عفونی شده است، ابتدا باید مشخص شود آیا امکان نگهداری قابل اعتماد آن وجود دارد یا نه. تصمیم صرفاً بر اساس شدت درد، ظاهر دندان یا تجربه فرد دیگری گرفته نمی شود.

اگر درباره ضرورت کشیدن تردید دارید، می توانید درباره امکان ترمیم، نتیجه احتمالی نگه داشتن دندان، خطر تأخیر و برنامه جایگزینی سؤال کنید. برای درمان های غیراضطراری، گرفتن نظر دوم نیز می تواند به تصمیم آگاهانه تر کمک کند.

پس از کشیدن، دستور اختصاصی دندان پزشک بر توصیه های عمومی اولویت دارد. روندی که هر روز کمی بهتر می شود معمولاً نشانه مناسبی است؛ اما خونریزی کنترل نشده، درد افزایشی، تب یا تورم رو به گسترش نباید تا مراجعه بعدی نادیده گرفته شود.